АҚШ-тың Гренландияны өз бақылауына алуға деген талпынысы НАТО тарихындағы соңғы ондаған жылдағы ең қауіпті ішкі дағдарыстардың бірін туындатты. The Economist атап өткендей, бұл қақтығыс енді жай дипломатиялық келіспеушілік емес – ол альянстың басты тірегі саналатын өзара сенімге тікелей соққы болып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Дональд Трамппен байланысты бастама символикалық мәлімдемелер шегінен әлдеқашан асып кетті. Вашингтон Еуропаға нақты экономикалық қысым көрсетуге көшіп, қауіпсіздік пен егемендік мәселелерін сауда құралдарымен байланыстыра бастады.
Дипломатияның орнына қысым
The Economist дерегінше, АҚШ 2026 жылдың 1 ақпанынан бастап Гренландия мәселесінде Данияны қолдаған еуропалық елдерге 10 пайыздық кедендік баж салығын енгіземін деп қорқытқан. Ал маусым айынан бастап бұл мөлшер 25 пайызға дейін өсуі мүмкін.
Еуропада бұл қадам келіссөз элементі емес, одақтастарға жасалған шантаж ретінде қабылданды. Бірқатар еуропалық көшбасшылар егемендік мәселесі, тіпті АҚШ сияқты басты әскери серіктеспен де, сауда немесе қысым нысаны бола алмайтынын ашық айтты.
Неліктен дәл Гренландия
The Economist талдауынша, Гренландияның маңызы тек саяси символикамен шектелмейді. Бұл аумақ:
- Арктикадағы бақылау үшін стратегиялық мәнге ие,
- сирек кездесетін әрі аса маңызды ресурстарға бай,
- әскери логистика мен ерте ескерту жүйелерінің негізгі буыны болып саналады.
Алайда ең үлкен қауіп географияда емес. Одақтас елдің аумағына қысым көрсету немесе оны күштеп иемденуге ұмтылу НАТО-ның өз логикасына қайшы. Альянс ұжымдық қорғаныс пен шекаралардың мызғымастығына сүйенеді.
Егер бір мүше екіншісіне өз талабын күшпен немесе экономикалық қысым арқылы таңса, онда қалған елдер үшін де заңды сұрақ туады: бізге берілген қауіпсіздік кепілдіктері қаншалықты сенімді?
Еуропа қандай таңдау алдында тұр
The Economist пікірінше, Еуропа аса күрделі стратегиялық дилеммаға тірелді.
Бір нұсқа – трансатлантикалық байланысты сақтап қалу, бірақ Гренландия тағдырына үнсіз келісу. Екінші нұсқа – АҚШ-қа экономикалық және саяси қарсылық көрсету. Бұл:
- АҚШ пен ЕО арасындағы сауда келісімінің бұзылуына,
- америкалық технологиялық компанияларға қысымның күшеюіне,
- Еуропада қорғаныс шығындарының өсуіне,
- жаңа сауда соғысына алып келуі мүмкін.
Еуропарламентте қазірдің өзінде бір рет жасалған ымыра болашақта қауіпті прецедентке айналуы мүмкін деген алаңдаушылық күшейіп келеді.
Әскери базалар - қауіпсіздік пе, қысым тетігі ме?
The Economist ерекше атап өтетін тағы бір мәселе – Еуропадағы америкалық әскери базалардың болашағы.
Кейбір елдер оларды Ресей тарапынан төнуі мүмкін қатерлерге қарсы басты кепілдік деп санайды. Ал басқалары осы базаларды қысқарту немесе жабу мүмкіндігін Вашингтонға қарсы қысым құралы ретінде пайдалануды талқылай бастады.
Сонымен бірге сарапшылар АҚШ-тың өзі де Еуропадағы инфрақұрылымға қатты тәуелді екенін ескертеді. Еуропалық базаларсыз Вашингтонға:
- Африкада операция жүргізу,
- Таяу Шығыста ықпалын сақтау,
- Арктикадағы қатысуын қамтамасыз ету әлдеқайда қиын болар еді.
Еуропа үшін ықтимал салдар
АҚШ-пен қатынастың күрт әлсіреуі Еуропаның өзіне де ауыр соққы тигізуі мүмкін. The Economist бағалауынша, бұл:
- барлау ақпараттарына қолжетімділіктің шектелуіне,
- ядролық тежеу жүйесінің әлсіреуіне,
- америкалық жүйелерге тәуелді F-35 жойғыштарын толық пайдалануда қиындықтарға әкелуі ықтимал.
Қазіргі таңда Еуропа АҚШ-ты толық алмастыра алатын қауіпсіздік архитектурасын құруға дайын емес.
НАТО сақталады, бірақ бұрынғыдай емес
The Economist қорытындысы сақ, бірақ алаңдатарлық. НАТО жақын арада бірден ыдырап кетпейді, алайда ол бұрынғы қалпында қалмауы мүмкін. Альянс өзара сенім әлсіреген, ішкі қайшылықтары терең ұйымға айналу қаупіне тап болды.
Егер Гренландия төңірегіндегі дағдарыс дипломатиялық жолмен шешілмесе, бұл бетбұрыс нүктесіне айналуы мүмкін. Сол кезде басты сұрақ «НАТО сақтала ма?» емес, сенімге негізделмеген әлемде оны не алмастырады? деген мәселе болмақ.
