Қазақстанда азаптаудың алдын алу жүйесі соңғы жылдары едәуір күшейтілді. Қылмыстық жауапкершілік қатаңдап, ұсталған адамдарды қорғау тетіктері кеңейді, ал азаптау фактілерін тергеу прокуратураның айрықша құзыретіне берілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Варшавада өткен ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясында ҚР Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Сарапшылар кеңесі мен Ғылыми комиссияның мүшесі Рахымбек Мамырбаев айтты.
2024 жылы ол БҰҰ Даму бағдарламасының Қазақстандағы жобасы аясында азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың басқа да түрлерінің алдын алу мәселелерін зерттеген. Варшавадағы сөзінде Мамырбаев Қазақстанда кейінгі жылдары қабылданған заңнамалық және практикалық өзгерістерге тоқталды.
«Елде азаптауға жол бермеу үшін барлық қажетті заңнамалық және практикалық шаралар қабылданып жатыр», — деді Рахымбек Мамырбаев.
Азаптау үшін жаза 12 жылға дейін жетеді
Қазақстан Конституциясында азаптауға, зорлық-зомбылыққа, қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазаға тыйым салынған.
Азаптау 2002 жылы Қылмыстық кодексте жеке қылмыс ретінде белгіленді. 2014 жылы ең жоғары жаза 12 жылға дейін бас бостандығынан айыруға дейін ұлғайтылды.
2023 жылы заңнама тағы өзгерді. Қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас үшін жеке қылмыстық жауапкершілік енгізілді.
Жауапкершілікке тартылуы мүмкін тұлғалардың қатары да кеңейді. Оған білім беру, тәрбие және медициналық ұйымдардың қызметкерлері енгізілді.
«Азаптау үшін қылмыстық жауапкершілік тұрақты түрде күшейтіліп келеді және бұл саладағы жауапкершілік әлемдегі ең қатаң шаралардың бірі саналады», — деді Мамырбаев.
Азаптау ісін татуласумен жабуға болмайды
Мұндай қылмыстар бойынша жауапкершіліктен босату мүмкіндігі де барынша шектелген.
Азаптау үшін жауапқа тартылған адам рақымшылыққа, қылмыстық жауапкершілікке тартудың ескіру мерзімінің өтуіне, өкінуіне немесе тараптардың татуласуына байланысты жауапкершіліктен босатылмайды.
Сондай-ақ мұндай істер бойынша шартты жаза мен шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылмайды.
Яғни заңның логикасы бір нәрсеге құрылған: азаптау фактісі уақыттың өтуімен немесе тараптардың келісімімен жабылып қалмауға тиіс.
2023 жылдан бері мұндай істерді прокуратура тергейді
Ең елеулі өзгерістердің бірі 2023 жылы енгізілді.
Азаптау фактілері бойынша қылмыстық істерді тергеп-тексеру прокуратураның айрықша құзыретіне берілді.
Бұл шешім азаптауға қатысты арыздарды сол құқық қорғау органының ішінде тергеу тәуекелін азайтуға бағытталған.
Тергеу әрекеттерін бақылау үшін бейнетіркегіштер пайдаланылады, «ашық» жауап алу кабинеттері жұмыс істейді. Сондай-ақ процестік мәртебесі жоқ адаммен әңгімелесу, сауалнама жүргізу немесе келіссөз өткізуге тыйым салынған.
Мұндай талаптар ұсталған адамның алғашқы сағаттардағы қауіпсіздігін күшейтуге бағытталған. Өйткені құқық қорғау органының қарамағына түскен алғашқы кезең қысым көрсету қаупі ең жоғары уақыттың бірі саналады.
Басшылар да жауапкершіліктен тыс қалмайды
Жауапкершілік тек күш қолданған қызметкермен шектелмейді.
Егер құқық қорғау органының басшысы қарамағындағы қызметкерлердің азаптауға жол беруінің алдын алу үшін тиісті шара қолданбаса, оның да жауапкершілігі қарастырылады.
Бұл тәсілдің мәні — азаптауды жеке қызметкердің әрекеті ретінде ғана емес, мекемедегі бақылау мен тәртіптің де мәселесі ретінде қарау.
Қамаудағы адамның қауіпсіздігі бөлек бақылауда
Азаптау туралы арыздан кейінгі кезең де назардан тыс қалмайды.
Егер жәбірленуші қамауда болса, оған кімдердің кіріп-шығатыны бақыланады. Қауіп туындаған жағдайда оны басқа мекемеге ауыстыру мәселесі қарастырылуы мүмкін.
Медициналық көмек көрсету жүйесінде де өзгеріс болды.
«2023 жылдан бастап сотталғандарды медициналық қамтамасыз ету күштік ведомствоның қарауынан шығарылып, азаматтық Денсаулық сақтау министрлігіне берілді», — деді Рахымбек Мамырбаев.
Бұл шешім қамаудағы адамның денсаулық жағдайын бағалайтын дәрігерді оны ұстап отырған күштік құрылымнан институционалдық тұрғыда бөлуге бағытталған.
Азаптауға қарсы жүйенің тиімділігі енді тек Қылмыстық кодекстегі жазаның қатаңдығына байланысты емес. Бейнежазбалардың сақталуы, дәрігерге және прокурорға дер кезінде қол жеткізу, дене жарақаттарын тіркеу және арыз түскеннен кейін тергеудің тәуелсіз жүргізілуі де шешуші мәнге ие.
Бұған дейін біз Қазақстанда азаптаудың алдын алу үшін прокуратура енгізген бақылау шаралары және бейнебақылаудың рөлі туралы жазған едік.
