Самарқандта 100-ден астам елдің өкілдері бас қосты. Өзбекстанның бірінші ханымы Зироат Мирзиёеваның бастамасымен 2026 жылғы 21–22 қазанда балалардың әл-ауқатына инвестиция салуға арналған дүниежүзілік саммит өтті. Өзбекстан Президентінің ресми сайтында жарияланған үндеуде Шавкат Мирзиёев балалардың денсаулығы, сапалы білім алуы және қауіпсіздігі мемлекеттік саясаттың тұрақты басымдығына айналуы керектігін атап өтті, деп хабарлайды DKNews.kz.
«Балалардың әл-ауқатына инвестиция: болашақ ұрпақтың орнықты әрі әділетті дамуына жол» тақырыбындағы халықаралық жиынға түрлі мемлекеттердің бірінші ханымдары, БҰҰ, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік банк, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және басқа да халықаралық құрылымдардың жоғары лауазымды өкілдері қатысты.
Саммиттің басты ерекшелігі – балаларға арналған мемлекеттік бағдарламаларды болашаққа бағытталған шығын ретінде ғана емес, бүгінгі өмір сапасын жақсартуға арналған нақты инвестиция ретінде қарастыру.
Жиында мектепке дейінгі білім беру, балалар кедейлігі, онкологиялық ауруларды ерте анықтау, инклюзивті білім беру және цифрлық ортадағы қауіпсіздік мәселелері көтерілді. Сонымен қатар халықаралық ынтымақтастықты жалғастыру үшін Самарқанд платформасын қалыптастыру ұсынылды.
Шавкат Мирзиёев балаларға инвестиция салудың маңызын түсіндірді
Саммиттің ашылу рәсімінде Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевтің қатысушыларға жолдаған құттықтау үндеуі оқылды. Оны мемлекет басшысының баспасөз хатшысы Шерзод Асадов жеткізді.
Өз үндеуінде Президент балалардың әл-ауқатын тек олардың болашақтағы жетістіктерімен өлшеуге болмайтынына назар аударды.
Мемлекет басшысының ұстанымы бойынша, әрбір бала бүгіннің өзінде қамқорлыққа, қауіпсіз ортаға, сапалы білім мен қажетті медициналық көмекке құқылы.
Сондықтан балаларға бағытталған инвестициялар мемлекеттік саясатта тұрақты орын алуға тиіс. Бұл қаражатты бөлу ғана емес, көрсетілетін қызметтердің сапасын қамтамасыз ету және олардың әрбір отбасыға қолжетімді болуына жағдай жасау дегенді білдіреді.
Шавкат Мирзиёев балалардың денсаулығы мен қабілетін дамытуға жасалған жағдай елдің ұзақ мерзімді дамуына да негіз болатынын атап өтті.
Өзбекстанда балабақшамен қамту 27,7%-дан 78%-ға өсті
Саммитте Өзбекстанның соңғы жылдары балаларды қолдау саласында қол жеткізген нәтижелері таныстырылды.
Президенттің мәліметінше, жүргізілген реформалар нәтижесінде мектепке дейінгі білім берумен қамту деңгейі 27,7%-дан 78%-ға дейін артқан.
Бұл көрсеткіш балабақшаға қолжетімділіктің айтарлықтай кеңейгенін білдіреді. Сонымен қатар алты жастағы балалардың 100%-ға жуығы мектепке даярлық бағдарламаларымен қамтылған.
Өзбекстанда жоғары біліммен қамту деңгейі де 9%-дан 45%-ға дейін өскен. Мемлекет басшысы бұл өзгерістерді білім беру мүмкіндіктерін кеңейту бағытындағы реформалардың нәтижесі ретінде атады.
Алайда білім беру жүйесінің тиімділігін тек қамту көрсеткіштерімен бағалау жеткіліксіз. Балалардың сапалы білім алуы, оқу ортасының қауіпсіздігі және әртүрлі қажеттілігі бар балалар үшін тең мүмкіндіктердің жасалуы да маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, саммитте инклюзивті білім беруді дамытуға ерекше назар аударылды.
Балалар кедейлігі бес жылда төрт есеге жуық қысқарды
Өзбекстан билігі ұсынған тағы бір маңызды көрсеткіш – балалар кедейлігінің төмендеуі.
Шавкат Мирзиёевтің мәліметінше, соңғы бес жылда елдегі балалар кедейлігі төрт есеге жуық қысқарған.
Бұл нәтижеге отбасылардың қажеттіліктерін ерте анықтау және әлеуметтік қорғау жүйесі арқылы уақтылы көмек көрсету шаралары ықпал еткені айтылды.
Сонымен бірге ана өлімі мен балалардың дамуындағы кешеуілдеу көрсеткіштері екі есеге төмендегені хабарланды.
Мұндай нәтижелер әлеуметтік саясатта әртүрлі қызметтердің өзара байланысын күшейтудің маңызын көрсетеді.
Мәселен, отбасының материалдық жағдайын жақсарту баланың дұрыс тамақтануына ықпал етуі мүмкін. Ал сапалы медициналық қызмет пен ерте дамыту бағдарламалары оның денсаулығы мен білім алу мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Дегенмен саммитте келтірілген көрсеткіштер Өзбекстанның ұлттық тәжірибесіне қатысты. Оларды басқа мемлекеттердің нәтижелерімен салыстыру үшін есептеу әдістемесі мен бастапқы жағдайларын да ескеру қажет.
Баланың алғашқы жылдарына неге ерекше назар аударылды?
Саммиттің негізгі тақырыптарының бірі – баланың өмірінің алғашқы кезеңінде кешенді қолдау көрсету.
Өзбекстан Президенті ана мен баланың денсаулығын қорғау, дұрыс тамақтану, ерте дамыту және мектепке дейінгі білім беруді бір-бірінен бөлек қарастырмауға шақырды.
Оның пікірінше, отбасының қандай көмекке мұқтаж екенін неғұрлым ерте анықтаса, қажетті қолдауды соғұрлым уақытылы көрсетуге болады.
Бұл бағыттағы негізгі міндеттер бірнеше саланы қамтиды:
- Ана мен бала денсаулығын қорғау және медициналық қызметтің қолжетімділігін арттыру.
- Балалардың толыққанды әрі дұрыс тамақтануына жағдай жасау.
- Ерте жастағы даму ерекшеліктерін уақытылы анықтау.
- Мектепке дейінгі білім беру мүмкіндіктерін кеңейту.
- Әлеуметтік қолдауға мұқтаж отбасыларға дер кезінде көмек көрсету.
Мұндай тәсілдің ерекшелігі – баланың қажеттіліктерін жеке-жеке емес, өзара байланысты мәселелер ретінде қарастыру.
Мысалы, медициналық көмекке қолжетімділік жеткіліксіз болса, бұл баланың дамуына әсер етуі мүмкін. Ал отбасындағы әлеуметтік қиындықтар оның дұрыс тамақтануы мен білім алуына кедергі келтіруі ықтимал.
Сондықтан халықаралық жиында балаларды қорғаудың кешенді жүйесін қалыптастыру мәселесі көтерілді.
Балалар онкологиясы бойынша халықаралық ынтымақтастық күшеймек
Самарқанд саммитінде балалардың ауыр ауруларын ерте анықтау және емдеу мәселесіне ерекше көңіл бөлінді.
Шавкат Мирзиёев балалар онкологиясы саласында халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуді ұсынды.
Атап айтқанда, мамандар арасында тәжірибе алмасу, диагностиканың қолжетімділігін арттыру және сапалы дәрілік препараттарды пайдалану мүмкіндіктерін жақсарту қажеттігі айтылды.
Президент балалар онкологиясы бойынша бірінші ханымдардың халықаралық ынтымақтастық бастамасын қолдады.
Бұл бастама медициналық ұйымдардың ғана емес, қоғамдық және қайырымдылық құрылымдарының мүмкіндіктерін де біріктіруге бағытталған.
Алайда мұндай ынтымақтастық нақты медициналық қажеттіліктерге негізделуі тиіс. Мемлекет басшысы қаржы жұмсаудың ашықтығы мен медицина мамандарының ұсынымдарын ескерудің маңызын атап өтті.
Саммит аясында балалар онкологиясына арналған екінші халықаралық конгресс те ұйымдастырылды. Онда ауруды ерте диагностикалау, емдеудің сапасын арттыру және емнен кейінгі өмір сапасын жақсарту мәселелері қаралды.
Балаларды интернеттегі қауіптерден қорғау мәселесі көтерілді
Балалардың қауіпсіздігі енді тек мектеп, отбасы немесе қоғамдық орындармен шектелмейді. Цифрлық кеңістікте де олардың құқықтары мен жеке деректерін қорғау өзекті мәселеге айналды.
Шавкат Мирзиёев саммит қатысушыларын балалар үшін қауіпсіз білім беру және цифрлық орта қалыптастыруға шақырды.
Бұл бағытта бірнеше мәселеге басымдық беру ұсынылды:
- Кибербуллингтің алдын алу және оған қарсы әрекет ету.
- Балаларды зорлық-зомбылық пен қанаудан қорғау.
- Балалардың жеке деректерін заңсыз пайдалануға жол бермеу.
- Балалар, ата-аналар және педагогтердің цифрлық сауаттылығын арттыру.
- Интернетте қауіпсіз білім алу және қарым-қатынас жасау мүмкіндіктерін кеңейту.
Мұнда балалардың интернетке қолжетімділігін шектеу ғана емес, цифрлық технологияларды қауіпсіз әрі пайдалы қолдануына жағдай жасау маңызды.
Сондықтан балалармен қатар ата-аналар мен мұғалімдердің де цифрлық сауаттылығын дамыту қажеттігі айтылды.
Балалардың өз пікірін ескеру ұсынылды
Саммитте көтерілген маңызды бастамалардың бірі – балаларды өздеріне қатысты шешімдерді талқылауға қатыстыру.
Шавкат Мирзиёев балаларға арналған қызметтердің сапасын бағалағанда олардың өз пікірін де тыңдау қажеттігін атап өтті.
Мәселен, білім беру, медициналық көмек, әлеуметтік қолдау немесе цифрлық қауіпсіздік саласындағы шешімдер балалардың күнделікті өміріне тікелей әсер етеді.
Сондықтан осы қызметтерді пайдаланатын балалардың тәжірибесі мен қажеттіліктерін ескеру маңызды.
Мемлекет басшысы мұндай қатысу баланың жасына сай, ерікті және қауіпсіз форматта ұйымдастырылуы керектігін айтты.
Бұл ұсыныс балаларды тек мемлекеттік көмекті алушылар ретінде емес, өз құқықтары мен қажеттіліктері туралы пікір білдіре алатын қоғам мүшелері ретінде қарастыруға негізделген.
Самарқанд платформасы қандай мақсатпен ұсынылды?
Өзбекстан Президенті халықаралық ынтымақтастықты саммит аяқталғаннан кейін де жалғастыру үшін Самарқанд платформасын қалыптастыруды ұсынды.
Бұл бастама мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар арасындағы практикалық диалогты дамытуға бағытталған.
Ұсынылған тетік арқылы елдер балаларды қорғау саласындағы тәжірибелерімен бөлісіп, бірлескен жобаларды талқылай алады.
Самарқанд платформасының негізгі міндеттері ретінде тәжірибе алмасу, ерікті негіздегі ортақ жобаларды әзірлеу және олардың нәтижелерін талқылау қарастырылып отыр.
Бұл ретте платформаны құру туралы ұсынысты толық іске қосылған халықаралық ұйыммен шатастырмаған жөн. Оның нақты жұмыс тәртібі мен институционалдық тетіктері одан әрі пысықтауды қажет етеді.
Саммит қорытындысында Самарқанд декларациясы қабылданды
21–22 қазанда өткен халықаралық жиынның қорытындысында балалардың әл-ауқатына инвестиция салу жөніндегі Самарқанд декларациясы қабылданды.
Құжатта балалардың әлеуметтік қорғалуын күшейту, сапалы білім мен медициналық көмекке қолжетімділікті кеңейту және зорлық-зомбылықтың алдын алу бағыттары қамтылған.
Сондай-ақ балалар онкологиясына қарсы күресте халықаралық ынтымақтастықты дамыту, цифрлық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және балалардың шешім қабылдау үдерістеріне қатысуын қолдау мәселелері көрсетілген.
Декларацияда балаларға бағытталған мемлекеттік инвестициялардың тиімділігі мен ашықтығына да назар аударылған.
Қатысушы елдерге ұлттық саясат, стратегиялар және бюджеттер арқылы тиісті шараларды іске асыру, нәтижелерді бағалау және халықаралық ынтымақтастықты жалғастыру ұсынылады.
Алайда декларацияның қабылдануы барлық бастаманың бірден жүзеге асқанын білдірмейді. Нақты нәтижелер мемлекеттердің кейінгі шешімдеріне, бөлінетін ресурстарға және бағдарламалардың орындалуына байланысты болады.
Бұл бастамалар Қазақстан үшін несімен маңызды?
Самарқанд саммитінде талқыланған мәселелер Қазақстан үшін де өзекті. Балалардың денсаулығын қорғау, инклюзивті білім беруді дамыту, отбасыларды әлеуметтік қолдау және цифрлық қауіпсіздікті күшейту еліміздің әлеуметтік саясатына да қатысты.
Әсіресе балалар онкологиясы бойынша халықаралық тәжірибе алмасу, ерте диагностиканы жетілдіру және медициналық қызметтің қолжетімділігін арттыру бағыттары өңір елдері үшін ортақ қызығушылық тудырады.
Сонымен қатар балалардың пікірін ескеру және мемлекеттік қолдау шараларының нақты нәтижесін бағалау мәселелері әлеуметтік бағдарламалардың тиімділігін арттыру тұрғысынан маңызды.
Дегенмен саммитте ұсынылған бастамалардың Қазақстанда қандай көлемде немесе қандай мерзімде іске асырылатыны туралы нақты шешімдер жарияланған жоқ.
Самарқандтағы кездесудің басты нәтижесі – балалардың әл-ауқатын қамтамасыз етуді мемлекеттердің ортақ жауапкершілігі ретінде қарастыру және халықаралық ынтымақтастықты нақты іс-шаралармен жалғастыруға ұмтылу.
Бұған дейін біз Самарқандта өткен дүниежүзілік саммитте балалардың денсаулығы, білім алуы және әлеуметтік қорғалуы мәселелері қалай талқыланғаны туралы жазған едік. Халықаралық жиында балаларға арналған қызметтерді қаржыландыруды сақтау, ерте жастан қолдау көрсету және балалар онкологиясы саласындағы ынтымақтастықты кеңейту мәселелеріне ерекше назар аударылды.
