Самарқандта балалардың әл-ауқатына инвестиция салу жөніндегі декларация қабылданды. Құжат 2026 жылғы 22 қазанда Өзбекстанда өткен екі күндік дүниежүзілік саммиттің қорытындысы бойынша мақұлданды. Саммит ұйымдастырушыларының ресми хабарламасына сәйкес, мемлекеттер балаларды әлеуметтік қорғауды күшейтуге, білім мен медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға және осы бағыттағы қаржыландыруды біртіндеп ұлғайтуға ниет білдірді, передает DKNews.kz.
Самарқанд декларациясының басты ерекшелігі – балаларды қорғауға қатысты саяси міндеттемелерді нақты қаржыландырумен, ұлттық бағдарламалармен және нәтижелерді бағалау жүйесімен байланыстыру.
Құжатта балалардың денсаулығы, қауіпсіздігі, білімі және отбасындағы жағдайы өзара байланысты мәселелер ретінде қарастырылған. Сонымен қатар балалар мен жасөспірімдердің өз өміріне қатысты шешімдерге қатысу құқығына ерекше назар аударылды.
Самарқанд саммитіне кімдер қатысты?
«Балалардың әл-ауқатына инвестиция: болашақ ұрпақтың орнықты әрі әділетті дамуына жол» атты дүниежүзілік саммит 21–22 қазанда өтті.
Халықаралық жиынды Өзбекстан БҰҰ Бас хатшысының балаларға қатысты зорлық-зомбылық мәселелері жөніндегі арнайы өкілімен, ЮНИСЕФ-пен, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен және Дүниежүзілік банкпен бірлесіп ұйымдастырды.
Саммитке түрлі мемлекеттердің бірінші ханымдары, әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау, білім беру және қаржы салаларына жауапты министрлер қатысты.
Сондай-ақ халықаралық ұйымдардың, азаматтық қоғамның, ғылыми ортаның және бизнестің өкілдері бас қосты. Маңыздысы – талқылауларға балалар мен жастардың өздері де қатысты.
Жиынның негізгі мақсаты балалардың әл-ауқатын жақсарту жөніндегі халықаралық міндеттемелерді нақты мемлекеттік саясат пен инвестициялық шешімдерге айналдыру болды.
Әлем халқының үштен бірі – балалар
Декларацияда балалардың әлем халқының үштен бірін құрайтыны атап өтілген.
Қатысушылар балаларға салынған инвестицияның нәтижесі тек олардың жеке өмірімен шектелмейтінін мойындады. Мұндай шығындар ұзақ мерзімде денсаулық сақтау, білім беру, еңбек өнімділігі, әлеуметтік тұрақтылық және бейбітшілікті нығайту салаларына ықпал етеді.
Құжаттың негізіне БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы және баланың мүдделерін бірінші кезекте ескеру қағидаты алынған.
Бұл қағидат мемлекеттік шешімдер қабылданғанда олардың балалардың өміріне қалай әсер ететінін бағалау қажеттігін білдіреді.
Мысалы, бюджет шығыстарын қысқарту кезінде балалардың медициналық көмекке, білімге немесе әлеуметтік қорғауға қолжетімділігі нашарламауы тиіс.
Декларацияда климаттың өзгеруі, қарулы қақтығыстар, мәжбүрлі көші-қон, экономикалық тұрақсыздық және технологиялық өзгерістер балаларға ерекше әсер ететіні де көрсетілген.
Мемлекеттер қандай сегіз бағыт бойынша міндеттеме алды?
Самарқанд декларациясында балалардың әл-ауқатын жақсартуға арналған сегіз негізгі бағыт белгіленген.
Қатысушы мемлекеттер оларды өздерінің ұлттық жағдайына, басымдықтарына және мүмкіндіктеріне қарай жүзеге асыруға ниет білдірді.
- Әлеуметтік қорғау. Балалар мен отбасыларға берілетін жәрдемақыларды кеңейту, экономикалық және климаттық дағдарыстар кезінде қолдаудың қолжетімділігін сақтау.
- Зорлық-зомбылықтан қорғау. Балаларға қатысты қатыгездік, қараусыз қалдыру және қанау жағдайларының алдын алу, көмек көрсету жүйелерін күшейту.
- Цифрлық қауіпсіздік. Интернеттегі қанау, кибербуллинг және басқа да қауіптерге қарсы шараларды дамыту, балалардың жеке деректерін қорғау.
- Ерте даму және білім беру. Мектепке дейінгі қолдауды кеңейту, сапалы әрі инклюзивті білім беруді қамтамасыз ету.
- Денсаулық сақтау. Ана мен бала денсаулығын қорғау, вакцинация, дұрыс тамақтану, психикалық денсаулық және медициналық көмектің қолжетімділігін жақсарту.
- Балалар онкологиясы. Қатерлі ісіктерді ерте анықтау, диагностикалау, емдеу және оңалту саласындағы халықаралық ынтымақтастықты кеңейту.
- Отбасыларды қолдау. Ата-аналар мен қамқоршыларға көмек көрсетіп, балалардың отбасынан негізсіз ажыратылуының алдын алу.
- Болашаққа қажетті дағдылар. Жастардың цифрлық және экологиялық дағдыларын дамыту, лайықты еңбекке қолжетімділігін арттыру, оның ішінде мүгедектігі бар жастарды қолдау.
Бұл міндеттемелер балаларға көрсетілетін көмекті жекелеген бағдарламалармен шектемей, әлеуметтік қорғау, білім беру, денсаулық сақтау және құқықтық жүйелердің өзара байланысын күшейтуге бағытталған.
Балаларға арналған бюджет ашық болуы тиіс
Декларацияның жеке бөлімі балалардың әл-ауқатына жұмсалатын қаржыға арналған.
Қатысушылар саяси мәлімдемелер нақты қаржылық міндеттемелермен бекітілуі қажет екенін атап өтті.
Мемлекеттер қолда бар ресурстарды ескере отырып, балаларды әлеуметтік қорғауға, ерте дамытуға, денсаулық сақтауға, білім беруге және қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған мемлекеттік инвестицияларды біртіндеп ұлғайтуға ұмтылады.
Сонымен қатар бюджет мүмкіндіктері шектелген кезеңдерде балалар үшін аса маңызды қызметтерді сақтап қалу қажеттігі көрсетілген.
Бұл жерде мәселе қаржы көлемінде ғана емес, оның қалай жұмсалатынында.
Декларация ұлттық бюджеттердің ашықтығын арттыруды, балаларға бағытталған шығындардың тиімділігін бағалауды және бөлінген қаражаттың нақты нәтижесін бақылауды ұсынады.
Мысалы, әлеуметтік бағдарламаға қанша қаржы бөлінгенін көрсету жеткіліксіз. Оның нәтижесінде қанша бала көмек алғанын, қызмет сапасы қалай өзгергенін және қолдауға мұқтаж қандай топтар қамтылмай қалғанын да анықтау маңызды.
Құжатта мүмкіндігінше жас, жыныс, мүгедектік және басқа да маңызды белгілер бойынша бөлінген деректерді пайдалану ұсынылады. Бұл ретте жеке мәліметтердің құпиялылығы сақталуы тиіс.
Халықаралық ұйымдар мен бизнеске қандай үндеу жасалды?
Самарқанд декларациясында балаларға арналған бағдарламаларды қаржыландыру тек ұлттық үкіметтердің міндеті ретінде қарастырылмаған.
Халықаралық қаржы институттарына, даму жөніндегі серіктестерге, қайырымдылық қорларына және жеке секторға қаржылық әрі техникалық қолдауды кеңейту туралы үндеу жасалды.
Басымдық табысы төмен және орташа мемлекеттерге, сондай-ақ қақтығыстардан, климаттың өзгеруінен, табиғи апаттардан және басқа да дағдарыстардан зардап шеккен елдерге берілуі тиіс.
Мұндай елдерде балаларға қажетті қызметтерді қаржыландыру әсіресе күрделі болуы мүмкін. Экономикалық қиындықтар кезінде әлеуметтік шығыстарға қысым артып, медицина мен білім беру жүйелерінің мүмкіндіктері шектеледі.
Декларация осы тәуекелдерді азайту үшін халықаралық әріптестікті, инновациялық қаржыландыру құралдарын және тәжірибе алмасуды дамытуды көздейді.
Алайда құжатта барлық қатысушы мемлекеттер үшін міндетті болатын бірыңғай қаржыландыру сомасы белгіленбеген. Нақты көлемдер ұлттық шешімдер мен кейінгі келісімдерге байланысты болады.
Балалар онкологиясы неге жеке бағытқа айналды?
Балалар арасындағы қатерлі ісік ауруларымен күрес декларациядағы маңызды басымдықтардың бірі болды.
Қатысушылар ауруларды ерте анықтауға, сапалы диагностика мен емдеуге, оңалтуға және паллиативтік көмекке тең қолжетімділікті қамтамасыз ету қажеттігін атап өтті.
Бұл бағытта мемлекеттер арасындағы медициналық тәжірибе алмасу мен халықаралық ынтымақтастықты күшейту ұсынылды.
Балалар онкологиясының ерекшелігі – емдеу нәтижесі диагноздың қаншалықты ерте қойылғанына, мамандандырылған көмектің қолжетімділігіне және емдеу үдерісінің үздіксіздігіне байланысты.
Сондықтан декларацияда медициналық қызметтің барлық кезеңін қамтитын жүйелі тәсіл қарастырылған.
Құжат балалардың емделіп шығуына ғана емес, емнен кейінгі өмір сапасына да назар аударады.
Балаларды отбасынан негізсіз ажыратпау маңызды
Декларацияда ата-аналар мен қамқоршыларға қолдау көрсету жеке міндеттеме ретінде бекітілген.
Қатысушылар баланың қауіпсіз әрі қамқор отбасылық ортада өсуі оның дамуы үшін маңызды екенін атап өтті.
Осыған байланысты мемлекеттер әлеуметтік қиындықтарға тап болған отбасыларға қолжетімді көмек көрсетуді, ата-аналарға арналған қолдау бағдарламаларын дамытуды және балалардың отбасынан негізсіз ажыратылуын азайтуды көздейді.
Бұл әсіресе табысы төмен, мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған немесе күрделі өмірлік жағдайға тап болған отбасылар үшін маңызды.
Декларацияның ұстанымы бойынша, бала мен отбасының қажеттіліктерін ерте анықтау және тиісті қызметтерді үйлестіру көптеген әлеуметтік мәселелердің ушығуына жол бермеуге көмектеседі.
Сонымен бірге баланың қауіпсіздігі мен мүдделері кез келген шешімде бірінші орында қалуы тиіс.
Балалар шешім қабылдауға қатысуы керек
Самарқанд декларациясында балалар мен жасөспірімдер тек әлеуметтік көмекті алушылар ретінде қарастырылмайды.
Құжат оларды өз құқықтарына ие және қоғамдағы өзгерістерге ықпал ете алатын тұлғалар ретінде таниды.
Қатысушылар балалардың өз өміріне қатысты шешімдерді талқылауға қауіпсіз, инклюзивті және мағыналы түрде қатысуын қамтамасыз етуге дайын екенін білдірді.
Бұл қағидат декларацияның орындалуын бақылауға да қатысты.
Мәселен, балаларға арналған білім беру, медициналық немесе әлеуметтік қызметтердің сапасын бағалау кезінде сол қызметтерді пайдаланатын балалардың пікірін ескеру ұсынылады.
Мұндай тәсіл мемлекеттік бағдарламаларды нақты қажеттіліктерге бейімдеуге мүмкіндік береді.
Декларация қалай жүзеге асырылады?
Самарқанд декларациясы халықаралық деңгейдегі ортақ бағыттарды белгілейді. Бірақ оны іске асыру әр мемлекеттің ұлттық саясаты, стратегиялары және бюджеттері арқылы жүргізіледі.
Қатысушы елдер өз жағдайына сәйкес нақты мақсаттар мен мерзімдерді анықтауға, жауапты мемлекеттік органдарды белгілеуге және нәтижелер туралы тұрақты есеп беруге ұмтылады.
Нәтижелерді бағалау кезінде балалардың қызметтерге қолжетімділігі, көрсетілетін көмектің сапасы және оның нақты әсері ескерілуі тиіс.
Мемлекеттер қол жеткізілген нәтижелерді талқылау үшін қайта бас қосуға да келісті.
Саммитті бірлесіп ұйымдастырған халықаралық құрылымдарға декларацияны практикалық тұрғыдан жүзеге асыруға, техникалық көмек көрсетуге және серіктестіктерді дамытуға қолдау білдіру ұсынылды.
Демек, құжаттың қабылдануы жұмыстың аяқталғанын емес, жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді.
Эдриан Броуди саммит қорытындысын түйіндеді
Саммиттің қорытынды бөліміне америкалық актер, «Оскар» сыйлығының лауреаты Эдриан Броуди қатысты.
Ол халықаралық жиынның нәтижелерін түйіндеп, балалардың болашағына жауапкершілікпен қараудың маңызын атап өтті.
Сондай-ақ актер Шахноза Мирзиёеваға өзі салған картинаны сыйға тартты.
Саммит қатысушылары халықаралық кездесуді ұйымдастырған Өзбекстан халқы мен үкіметіне алғыс білдірді. Декларацияда Самарқанд өркениеттер тоғысқан тарихи қала ретінде аталды.
Самарқанд декларациясының Қазақстан үшін маңызы қандай?
Самарқандта қабылданған құжатта көтерілген мәселелер Қазақстан үшін де өзекті.
Балаларды әлеуметтік қорғау, инклюзивті білім беру, отбасыларды қолдау, балалар онкологиясын емдеу және интернеттегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету – еліміздің әлеуметтік саясатына тікелей қатысты бағыттар.
Декларация әсіресе мемлекеттік қаржыландырудың тиімділігін бағалау тұрғысынан маңызды. Өйткені балаларға бөлінген қаражаттың көлемімен қатар, оның нақты нәтижесін өлшеу де қажет.
Сонымен бірге халықаралық тәжірибе алмасу медициналық қызметтерді жетілдіруге, әлеуметтік қолдау тетіктерін дамытуға және балалардың құқықтарын қорғау жүйесін нығайтуға мүмкіндік бере алады.
Алайда декларацияның қабылдануы Қазақстанда жаңа төлемдер, бағдарламалар немесе міндетті қаржыландыру көлемдері бірден енгізіледі дегенді білдірмейді. Мұндай шешімдер ұлттық заңнама мен мемлекеттік жоспарлау рәсімдері арқылы қабылданады.
Бұған дейін біз Самарқандта дүниежүзілік саммиттің ашылғаны және балаларға арналған медициналық, білім беру және әлеуметтік қызметтерді бюджет тапшылығы жағдайында да сақтау мәселесі көтерілгені туралы жазған едік. Енді осы бастамалар 22 қазанда қабылданған декларацияда халықаралық деңгейдегі ортақ міндеттемелер ретінде көрініс тапты.
