Қазақстанның денсаулық сақтау жүйесінде соңғы жылдары қаржыландыру тетіктерін трансформациялау қажеттілігі объективті түрде пісіп-жетілді. Turkistan газетіне берген сұхбатында Қасым-Жомарт Тоқаев негізгі жүйелік теңгерімсіздіктерді атап өтті: нәтижелермен жеткілікті түрде байланысы жоқ жан басына қаржыландыру, жеке сектор қызметіне әлсіз бақылау, медициналық ұйымдар үшін экономикалық ынталандырулардың бұрмалануы. Сұхбаттың басты лейтмотиві - формалды қамтудан пациенттерге цифрлық есепке алу, қаржы ағындарының ашықтығы және нәтижеге жеке жауапкершілікке негізделген нақты әрі өлшенетін медициналық көмекке көшу.
Әлемдік тәжірибеде жан басына қаржыландыру, ең алдымен, бастапқы буын деңгейінде медициналық көмектің қолжетімділігін қамтамасыз етудің ең тиімді құралдарының бірі ретінде қарастырылады. Сонымен бірге дамыған елдердің тәжірибесі соңғы жылдары бұл тәсілдің нәтижеге ақы төлеу тетіктерімен жиі толықтырылатынын көрсетеді, бұл жүйенің сапаға және емдеу нәтижелеріне бағытталуын күшейтеді. Классикалық мысал ретінде Ұлыбританиядағы Quality and Outcomes Framework (QOF) жүйесін атауға болады, онда алғашқы медициналық-санитарлық көмек дәрігерлерінің табысының бір бөлігі клиникалық және профилактикалық индикаторларға қол жеткізуге байланысты. Ұқсас тәсіл Эстонияда Quality Bonus System (QBS) арқылы іске асырылады, мұнда ынталандыру төлемдері профилактика нәтижелерімен, созылмалы ауруларды басқарумен және пациенттерді динамикалық бақылау сапасымен байланыстырылады.
Бұл ретте ынталандыру төлемдері жан басына шаққандағы нормативтің үстінен қосымша құрал ретінде қарастырылады. Халықаралық тәжірибе олардың тиімділігі қызмет нәтижелерін бағалаудың әділ, ашық және теңгерімді жүйесінің болуына тікелей байланысты екенін көрсетеді.
Маңыздысы, нәтижеге ақы төлеудің жекелеген элементтері Қазақстанның БМСК жүйесінде 2011 жылдан бері қолданылады. Алайда дәл 2025 жылы бұл құралдың логикасы өзгертілді: индикаторлар жаңартылды, созылмалы жұқпалы емес аурулардың профилактикасына, ерте анықтауға және пациенттерді динамикалық бақылауға басымдық күшейтілді. Негізгі жаңашылдық - көрсеткіштердің цифрландырылуы және олардың медициналық ұйымдар қызметінің өлшенетін нәтижелерімен қатаң байланысы. Осылайша, ынталандыру компоненті формалды сипаттан арылып, бастапқы буынның нәтижелілігін басқару құралына айналуда. Бұл Президенттің «есеп үшін есеп» тәжірибесіне жол бермеу және бүкіл жүйені адам үшін түпкі нәтижеге бағдарлау қажеттігі туралы тезисімен тікелей үндеседі.
Сұхбатта міндетті әлеуметтік медициналық сақтандырудың тиімділігін арттыру қажеттігі де атап өтіледі. Осы контексте 2025 жылы мемлекеттік базалық медициналық көмектің бірыңғай пакетін қалыптастыру басталды, ол ТМККК мен МӘМС арасындағы қайталануды жоюға және қаржыландырудың ашық әрі түсінікті ережелерін қалыптастыруға бағытталған. Параллель түрде әлеуметтік осал санаттар үшін МӘМС жарналарын жергілікті атқарушы органдар есебінен төлеу тетігі пысықталды, бұл 1 миллионнан астам адамды қосымша сақтандыруға мүмкіндік берді. Жалпы алғанда, бұл шаралар МӘМС-тің сақтандыру қағидаттарын күшейтіп, медициналық көмекті төлеу барған сайын нақты көрсетілген қызметтер мен қол жеткізілген медициналық нәтижелерге байланыстырылатын нәтижелілікке негізделген қаржыландыруға көшу үшін институционалдық жағдай жасайды.
Сонымен қатар тарифтік саясат нақты шығындарды өтеуге бағдарланған түрде жаңартылды, жүйенің профилактикалық бағыты күшейтілді, жоғары технологиялық медициналық көмектің көлемі кеңейтілді, оның ішінде Протон орталығы іске қосылды. Бұл Қазақстанды осындай инфрақұрылымы бар сирек елдердің қатарына қосты. Дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету саласында үнемделген қаражатты жаңадан анықталған пациенттер пайдасына қайта бөлуге басымдық берілді, ал кадрлық саясатта медициналық қызметкерлердің құқықтық қорғалуын күшейтуге назар аударылды, бұл да Президент тарапынан жүйенің тұрақтылығының басымдығы ретінде жеке атап өтілді.
Жылдың қорытындысы ретінде 2029 жылға дейінгі денсаулық сақтауды дамыту тұжырымдамасы мен 2026-2030 жылдарға арналған медициналық көмектің сапасын басқарудың кешенді жоспарының жобалары ұсынылды. Бұл құжаттар көлемді ұлғайту мен формалды қамтудан сапа, нәтижелілік және халықтың денсаулық сақтау жүйесіне деген сенімін басқаруға институционалдық тұрғыда көшуге негіз қалайды.
Осылайша, Қазақстанның денсаулық сақтауында нақты адрестікке, цифрлық бақылауға және бұрмаланған ынталандыруларды жоюға бағытталған айқын вектор қалыптасуда - назар формалды көрсеткіштерді орындауға емес, адам үшін нақты нәтижелерге аударылады. Бұл толықтай Turkistan газетіне берген сұхбатында Мемлекет басшысы айқындаған стратегиялық ұстанымдарға сәйкес келеді.
Өмірбаева Бибігүл, ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ-дің экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
