Қазақстанның зейнетақы жүйесінде көзге бірден түсе бермейтін, бірақ мәні терең маңызды процесс жүріп жатыр. «Halyk Global Markets» АҚ - елдегі ең ірі қаржы институттарының бірі саналатын Қазақстан Халық Банкінің еншілес ұйымы - Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорымен жасалған зейнетақы активтерін сенімгерлік басқару туралы шартты өз бастамасымен бұзуды жоспарлап отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ресми хабарламада бәрі заң аясында, тәуекел жоқ, салымшылар үшін қауіпсіз деп көрсетілген. Алайда бұл шешімнің өзі зейнетақы реформасының нақты жұмыс істеу қабілетіне қатысты бірқатар қолайсыз сұрақтарды алға тартады.
Не болды
БЖЗҚ 2025 жылғы 30 желтоқсанда «Halyk Global Markets» АҚ-дан ресми хабарлама алған. Онда 2021 жылғы 18 ақпанда жасалған зейнетақы активтерін сенімгерлік басқару туралы шартты инвестициялық портфельді басқарушының өз бастамасымен бұзу жоспарланып отырғаны көрсетілген.
Маңызды жайт - бұл шешім қор тарапынан емес, дәл басқарушы компанияның бастамасымен көтерілген. Яғни әңгіме қандай да бір санкция, шектеу немесе мәжбүрлі тоқтату туралы емес. Компания өзі бұл модельден шығуды жөн көрген.
Заңнамаға сәйкес, шартты бұзу рәсімі бірден емес. «Толық күнтізбелік жыл» ұғымы енгізілген, ал бұл жағдайда ол 2026 жылғы 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі кезеңді қамтиды. Демек, активтерді түпкілікті қайтару 2027 жылдан бастап жүзеге асады.
БЖЗҚ жүйесіндегі формалды қауіпсіздік
БЖЗҚ ресми түрде салымшыларды тыныштандырады: зейнетақы жинақтары толық көлемде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкіне қайтарады, ал егер басқарушы алған табыс белгіленген ең төменгі деңгейден төмен болса, айырманы басқарушы компания өз қаражаты есебінен өтейді.
Қағаз жүзінде бұл схема қауіпсіз көрінеді. Алайда мәселе дәл осы жерде туындайды. Егер жүйе соншалықты сенімді әрі экономикалық тұрғыдан тиімді болса, онда неге ірі әрі тәжірибелі басқарушы одан шығуды жөн санайды?
БЖЗҚ-ға қойылатын ыңғайсыз сұрақтар
Соңғы жылдары БЖЗҚ жеке инвестициялық портфельді басқарушылар институтын белсенді түрде ілгерілетіп келеді. Ресми риторикада - бәсекелестік, тиімділік, салымшылар үшін таңдау еркіндігі туралы көп айтылады.
Ал іс жүзінде жүйе қатаң реттелген күйінде қалды. Инвестициялық стратегиялар шектеулі, есептілік ауыр, ал негізгі бақылау мен шешім қабылдау тетіктері Ұлттық банк қолында. Мұндай жағдайда инвестициялық портфельді басқарушылар үшін тәуекел жоғары, ал маневр жасау мүмкіндігі аз.
Нәтижесінде жауапкершілік бар, бірақ дербестік жоқ модель қалыптасады. «Halyk Global Markets»-тің шешімі дәл осы дисбаланстың салдары болуы әбден мүмкін.
Салымшылар үшін бұл нені білдіреді
Шарт толық тоқтатылғанға дейін барлық бұрын берілген зейнетақы жинақтары «Halyk Global Markets» басқаруында қала береді. Компания инвестициялық стратегияны сақтауға, активтердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және толық есептілік жүргізуге міндетті.
Алайда кейін барлық активтер қайтадан БЖЗҚ арқылы Ұлттық банктің басқаруына өтеді. Яғни мемлекет жеке басқарушылар арқылы әртараптандыруды көздеген модельден іс жүзінде қайтадан орталықтандырылған жүйеге оралады.
Бұл ретте БЖЗҚ жаңа өтініштерді қабылдауды алдын ала тоқтатады. Салымшылар үшін нақты балама ұсынылмайды, тек күту режимі қалады.
Бұл жеке жағдай ма, әлде жүйелік белгі ме
Заң тұрғысынан бәрі дұрыс. Қаржылық қауіп ресми түрде жоқ. Бірақ стратегиялық деңгейде бұл жағдай зейнетақы реформасының әлсіз тұстарын айқын көрсетеді.
Егер ірі жеке басқарушылар зейнетақы активтерін басқаруды экономикалық жағынан мәнсіз деп тапса, онда шынайы бәсекелестік туралы айту қиын. Ал бәсеке жоқ жерде тиімділік те, салымшының ықпалы да шектеулі болады.
«Halyk Global Markets»-тің кетуі - бір шарттың бұзылуы ғана емес. Бұл БЖЗҚ айналасында құрылған басқару жүйесінің өміршеңдігіне берілген үнсіз баға.
Ал БЖЗҚ салымшылардың қаражаты толық қорғалғанын қайталаумен шектеліп отырғанда, басты сұрақ ашық күйінде қалып отыр: Қазақстанда зейнетақы жинақтарын ұзақ мерзімді әрі тиімді басқаруға шын мәнінде кім және қандай шарттармен дайын?
