2025 жылдың соңы ішкі сауда үшін уақытша серпін бергенімен, жалпы алғанда жыл қазақстандық сауда нарығы үшін оңай болған жоқ. Желтоқсан айындағы дәстүрлі жаңа жыл алдындағы сатылымдар қысқа мерзімді қолдау көрсеткенімен, жыл бойғы динамика әсіресе бөлшек саудада айқын бәсеңдеді. Бұл әлсіздікті белгілі бір деңгейде ғана көтерме сауда өтей алды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұндай бағалауды Halyk Finance Аналитикалық орталығының бас талдаушысы Асан Курманбеков 2025 жылдың қорытындыларын саралай отырып ұсынды.
Бөлшек сауда қысымда, көтерме сауда тірекке айналды
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы ішкі сауда көлемі жылдық есепте 8,9%-ға өсті, бұл 2024 жылғы 9,1%-дан сәл төмен. Сауданың жалпы баяулауына ең алдымен бөлшек саудадағы өсімнің төмендеуі әсер етті – ол 7,5% ғана болды (2024 жылы – 9,8%).
Сарапшылардың пікірінше, бұған:
- халық табысының әлсіреуі,
- тұтынушылық кредиттеудің баяулауы,
- инфляциялық қысымның күшеюі себеп болып отыр.
Ал көтерме сауда, керісінше, 9,5% өсім көрсетіп (2024 жылы – 8,6%), экономиканы белгілі бір деңгейде қолдады. Бұл сегментке мұнай өндіру көлемінің артуы мен фискалдық ынталандыру оң әсер етті.
Желтоқсан көмектесті, бірақ үрдісті өзгертпеді
Жаңа жыл алдындағы маусым сауда үшін дәстүрлі түрде ең белсенді кезең болды. Желтоқсанда көтерме де, бөлшек те саудада екі таңбалы өсім тіркеліп, жыл соңындағы баяулауды біршама жұмсартты. Алайда сарапшылардың айтуынша, маусымдық фактор болмаса, саудадағы әлсіздік айқынырақ көрінер еді.
Жалпы алғанда, қазіргі жағдай Halyk Finance болжамдарымен толық сәйкес келеді: табыстың баяу өсуі, кредитке сұраныстың төмендеуі және инфляцияның жоғары деңгейі тұтынушылық белсенділікті тежеп отыр.
Қандай тауарлар жақсы сатылды
Көтерме саудада 2025 жылы негізгі өсімді азық-түлікке жатпайтын тауарлар қамтамасыз етті – олардың сатылымы 12,1%-ға артты, ал азық-түлік тауарлары 5,8% ғана өсті.
Номиналды мәнде көтерме тауар айналымы 53,5 трлн теңгеге жетіп, 2024 жылғы 47,2 трлн теңгеден айтарлықтай асты. Сатылған тауарлар қатарында инвестициялық бағыттағы өнімдер – машиналар, жабдықтар, автокөліктер, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдері мен азық-түлік бар.
Бөлшек саудада азық-түлік (+7,8%) пен азық-түлікке жатпайтын тауарлар (+7,3%) шамалас қарқын көрсетті. Бірақ азық-түлік тауарларының үлесі 33,1%-ға дейін өсті (2024 жылы – 30,3%). Бұл тұтынушылардың шығын құрылымы өзгеріп, негізгі қажеттіліктерге басымдық бере бастағанын көрсетеді.
Аймақтар: өсім біркелкі емес
Аймақтар арасындағы айырмашылық айқын сақталып отыр. Ірі нарықтарда да динамика әртүрлі:
- Алматыда азық-түлік сатылымы небәрі 2,5% өсті,
- Астанада – 18,3%,
- Шымкентте – 45,7%.
Сонымен қатар бірқатар өңірлерде бөлшек сауда іс жүзінде тоқырау жағдайында:
- Батыс Қазақстан облысы – +0,2%,
- Шығыс Қазақстан облысы – +0,6%,
- Қарағанды облысы – +1%.
Бұл өңірлер арасындағы экономикалық теңсіздіктің әлі де сақталып отырғанын көрсетеді.
Сауданың экономикадағы рөлі
Баяулауға қарамастан, 2025 жылы сауда саласы ел экономикасы үшін маңызды драйверлердің бірі болды. Оның салыстырмалы түрде жоғары өсімі ЖІӨ-нің жеделдеуіне елеулі үлес қосты.
Алайда бұл әсер алдағы уақытта әлсіреуі мүмкін.
2026 жылға болжам қандай
Halyk Finance 2026 жылы көтерме де, бөлшек те сауданың өсімі одан әрі баяулайды деп күтеді.
Негізгі тежеуші факторлар:
- ЖІӨ өсімінің баяулауы және екі таңбалы инфляция аясында халық табысының стагнациясы;
- салық реформасы салдарынан бизнестің сұранысының әлсіреуі;
- бюджет тарапынан қолдаудың төмендеуі;
- теңге бағамының әлсіреу қаупі;
- тұтынушылық кредиттерді шектеуге бағытталған реттеуші шаралар;
- жоғары базалық мөлшерлеме, ол тұтынудан гөрі жинақтауды ынталандырады.
Қазақстандағы сауда саласы біртіндеп қарқынды өсім кезеңінен шығып келеді. Тұтынушылар сақтық танытып, бизнес шығындарын есеппен жоспарлауға көшуде, ал экономика ақша-несие жағдайына барған сайын сезімтал бола түсуде. 2026 жылы сауда нарығы орташа әрі салмақты өсім траекториясымен дамуы ықтимал.
