Қазақстанда Парламенттің болашағы, билік тармақтары арасындағы теңгерім және қоғамның саясатқа қатысу мүмкіндіктері туралы пікірталас қайта жанданды. Осы тақырыпқа мазмұнды әрі кең ауқымда тоқталған мәтіндердің бірі - ҚР Парламенті Сенатының Төрағасы Мәулен Әшімбаевтың «Túrkistan» халықаралық газетінде жарияланған мақаласы. Онда автор Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев жүргізіп отырған реформалардың жалпы логикасын түсіндіріп, алдағы уақытта бір палаталы Парламент құру идеясының неге өзекті екенін тарқатады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мақаланың өзегі - бір ғана саяси шешім туралы емес. Әңгіме Қазақстандағы мемлекеттік басқару философиясының өзгеруі, шамадан тыс орталықтандырылған үлгінің біртіндеп әлсіреуі және қоғамның пікірі мен мүддесі ескерілетін барынша теңгерімді бәсекелі жүйеге көшу туралы.
Gov
Реформалардың үлкен логикасы: орталықсыздандырудан өкілді билікті күшейтуге дейін
Автор бұған дейінгі мақаласында өңірлердің дамуы мен орталықсыздандырудың маңызын кеңінен қозғағанын еске салады. Оның пайымынша, президенттік жаңғырту бастамаларының түпкі мақсаты - басқарудың тым орталықтанған жүйесін біртіндеп өзгертіп, шешім қабылдау процесін қоғамға жақындату, пікір алуандығын арттыру және өкілді институттардың салмағын көтеру.
Осы контексте Мемлекет басшысының бір палаталы Парламент құру туралы ұсынысы уақытылы және орынды қадам ретінде көрсетіледі. Мәулен Әшімбаев бұл идеяны өкілді демократияны күшейтуге, биліктің жеке тұлғалар қолына шоғырлану қаупін азайтуға және саяси плюрализм кеңістігін кеңейтуге бағытталған жалпы жаңғырту трендімен байланыстырады.
Gov
«Сингуляр нүкте»: ел тарихындағы бетбұрыс сәт
Мақаланың ең әсерлі тұстарының бірі - «сингуляр нүкте» ұғымы. Автор оны белгілі бір ұзақ тарихи кезең емес, нақты бір сәт - кейін ұлттың қалыпты өмір салтын өзгертіп жіберетін негізгі трансформация уақыты ретінде сипаттайды.
Мұндай бетбұрыстар Қазақстан тарихында болғанын да мысалға келтіреді: Керей мен Жәнібек сұлтандардың егемендік жолында қазақ руларының басын біріктіруі, ал жаңаша дәуірде - елдің даму бағытын отыз жылдан астам айқындаған президенттік басқару формасын таңдауы.
Ал бүгінгі кезеңде автордың ойынша, Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың пропорционалды жүйе негізінде қалыптасатын бір палаталы Парламент туралы бастамасы дәл сондай келесі бетбұрыс факторы болуы мүмкін. Мұны Мемлекет басшысының Turkistan газетіне берген сұхбатында бұл қадамды тағдыршешті деп атағанымен де байланыстырады.
30 жылдық меженің символикасы: мерейтой емес, жаңа цикл
Мәулен Әшімбаев Қазақстан Парламентіне 30 жыл толғанын атап өтеді: 1996 жылғы қаңтарда жаңа сипаттағы заң шығарушы биліктің алғашқы сессиясы өткен. Автор үшін бұл дата тек мерейтой емес, елдің әлеуметтік дамуы мен саяси жүйесінің жаңа кезеңіне сәйкес келген маңызды тарихи меже.
Осы 30 жылда Қазақстанда өкілді демократияның заманауи институты қалыптасты, бірақ қоғам да өзгерді - құндылықтар, саяси мәдениет, өзіндік сана, азаматтардың мемлекетпен қарым-қатынасы бұрынғыдай емес. Сол себепті өкілді биліктің моделі де уақыт талабына сай жаңғыруы керек деген ой айтылады.
Gov
«Алға қадам жасау - өткенге оралу ма?»: Жоғарғы Кеңес тәжірибесіне қайта келу қаупі бар ма
Автор көпшілікті мазалайтын сұрақты ашық қояды: бір палаталы Парламент құру 90-жылдардың басындағы Жоғарғы Кеңестің дәстүріне қайта оралу емес пе?
Бұл сұраққа жауап беру үшін ол Қазақстандағы өкілді биліктің эволюциясына кең панорамалық шолу жасайды және тарихқа тереңдеп кетпей-ақ, қазіргі парламентаризмнің әлемдік қалыптасу логикасын да еске салады. Мысалы, әлемдік тарихтағы алғашқы тұрақты парламенттік модель ретінде I Эдуард Плантагенеттің Парламентін атап, кейін XIV ғасырда екі палаталы жүйе канондық түрде бекігенін көрсетеді.
Ал Қазақстан жағдайында өкілді биліктің бастауы КСРО дәуірімен байланысты. Онда билікті бөлу, парламентаризм, бәсекелі демократия идеялары тарихи тұрғыдан бөтен болғаны, ал халыққа түсінікті өзін-өзі ұйымдастыру формасы ретінде Кеңестер пайда болғаны айтылады.
Кеңестерден Жоғарғы Кеңеске дейін: неге 90-жылдарда қақтығыс пайда болды
Автор Кеңестердің 1905 жылғы ереуілдерден басталған стихиялық ұйымнан 1917 жылы бұқараны біріктірген күшке айналғанын, кейін Кеңестердің партиялық бюрократия көлеңкесінде қалып, нышандық витринаға айналғанын сипаттайды.
Одан кейін жүйе 80-жылдардың соңында КСРО дағдарысы күшейген кезде өзгеріп, ұлттық республикаларда Кеңестер қайта жанданды. Қазақстанда 1990 жылғы наурызда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесіне алғашқы балама сайлау өткенін, XII шақырылым тәуелсіздік үшін шешуші құжаттарды қабылдағанын айтады: мемлекеттік егемендік декларациясы, тәуелсіздік туралы заң, алғашқы Конституция, тұңғыш Президентке кандидатура ұсыну.
Бірақ автордың пайымынша, сол Жоғарғы Кеңес өтпелі кезеңнің ауыр жағдайында мемлекеттің қалыптасуына қажетті реформаларды еріксіз тежеді. Себебі қоғамда өзгерістерге қуаныш пен белгісіздікке үрей қатар жүрді, өмір сүру деңгейі төмендеп, дағдарыс күшейген. Нарықтық қатынастар көпшілік үшін түсініксіз және үрейлі көрініп, депутаттар сайлаушыларының көңіл-күйінен аса алмады.
Осылайша, 1993 жылғы Конституция берген кең өкілеттіктер Президентке маңызды реформаларды толық жүргізуге мүмкіндік бермеді, ал Жоғарғы Кеңес ұзақмерзімді ұлттық күн тәртібін ұсына алмады. Қос билік жағдайында әрбір кешігу «жоғалған онжылдыққа» тең болғанын айта отырып, елге басқарылу мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін жаңа архитектура қажет болғанын алға тартады.
Автор 1994 жылы өзі XIII шақырылымдағы Жоғарғы Кеңес аппаратында жұмыс істегенін, сол кезеңдегі эмоцияға толы, романтикалық, бірақ басқаруға қиын атмосфераны жеке естелігімен береді. Бұл тұс мәтінге «адамдық» реңк қосып, тарихи оқиғаларды тек ресми статистика емес, ішкі ахуал арқылы да сезіндіреді.
1995 жылғы Конституция және екі палаталы Парламент: тұрақтандыру тетігі
Осы тарихи сабақтардың нәтижесінде Қазақстанға жаңа конституциялық архитектура қажет болды деген оймен автор 1995 жылғы Конституцияда екі палаталы Парламенттің бекітілуін басқару жүйесін тұрақтандырудың маңызды механизмі ретінде сипаттайды.
Екі палаталы модель билік дағдарысын күн тәртібінен алып тастап, тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін қалыптастырды, сондай-ақ ұлттық және өңірлік мүдделер арасындағы балансты қамтамасыз етті. Сенат стратегиялық тұрақтылық пен өңірлердің орталықтағы өкілдігін күшейтсе, Мәжіліс саяси бәсекелестік пен қоғамдық көңіл-күйге сезімталдыққа жол ашты.
3 400 заң және 1 400 келісім: Парламенттің 30 жылдағы «қолтаңбасы»
Мәулен Әшімбаев нақты сандарды келтіреді: отыз жыл ішінде Парламентте 3 400-ден астам заң қабылданған. Олар экономика және қаржы, сот және банк жүйесі, әлеуметтік сала, ішкі саясат, өңірлерді дамыту, ғылым мен мәдениет, цифрландыру, жасанды интеллект сияқты негізгі бағыттардың барлығын қамтыған.
Сыртқы саясат өлшемі де бар: 1 400-ден астам халықаралық келісім ратификацияланып, Қазақстанның әлемдік құқықтық және экономикалық жүйеге интеграциялануына ықпал еткені айтылады.
Автор үшін бұл деректер Парламенттің елді біріктіретін, басқарудың тұрақтылығын және «ойын ережелерінің» болжамдылығын қамтамасыз ететін институт ретінде қалыптасқанын көрсетеді.
Сенаттың үш рөлі: эволюция кепілі, үздіксіз заң шығару, өңірлер дауысы
Мақаланың көлемді бөлігі Сенаттың қызметіне арналған. Автор Сенаттың тұрақтандырушы институт ретіндегі үш негізгі міндетін көрсетеді:
Біріншісі - саяси жүйенің эволюциялық дамуына кепіл болу. Қиын кезеңдерде бағыттан ауытқымауға көмектескен күштердің бірі ретінде сипатталады.
Екіншісі - заң шығару процесінің үздіксіздігі мен сапасы. Мәжіліс тараған немесе қайта сайланған кезеңдерде Сенат кейінге қалдыруға болмайтын заңдарды қабылдап, мемлекет жұмысының тоқтамауын қамтамасыз еткені айтылады. Мысал ретінде 2007 жыл және 2023 жыл аталады.
Үшіншісі - өңірлер палатасы ретіндегі рөлі. Сенатта барлық облыстар, Астана және республикалық маңызы бар қалалар тең дәрежеде ұсынылғаны өңірлердің нақты сұранысын бюджеттік және заңнамалық шешімдерге енгізуге мүмкіндік бергені көрсетіледі.
Автор сондай-ақ Сенаттағы өңірлік инфрақұрылымды атап өтеді: Мәслихаттармен өзара іс-қимыл кеңесі, «Өңір» депутаттық тобы, өңірлерге сапарлар, халықпен және жергілікті депутаттармен кездесулер.
Сонымен бірге ҚХА квотасы арқылы этносаралық келісім мәселелері де бақылауда екенін айтады.
Сараптамалық және халықаралық өлшем: Орнықты даму мақсаттары, «рухани дипломатия»
Мәулен Әшімбаев Сенаттың тек заң қабылдайтын орын ғана емес, ұсыныстар қалыптастыратын зияткерлік ортаға айналғанын көрсетеді. Сарапшылар клубы, Сенаторлар кеңесі, Инклюзия кеңесі, «Ұлттық мүдде» алаңы сияқты платформалар қоғамдағы сұранысты заң тіліне айналдыруға көмектесетін кері байланыс механизмдері ретінде аталады.
Сенаттың Орнықты даму мақсаттары күн тәртібіндегі рөлі, ОДМ мониторингі жөніндегі парламенттік комиссия жұмысы да айтылады.
Тағы бір маңызды бағыт - Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары съезі. Автор оны Қазақстанның халықаралық «рухани дипломатиясының» бір бөлігі ретінде сипаттайды.
Gov
Адам капиталы: Сенат тарихын жасаған тұлғалар
Мақалада «институт» ұғымының артында әрдайым адамдар тұратыны ерекше аталады. Автор Рим дәстүріндегі Сенаттың «парасатты азаматтар кеңесі» ретіндегі мәнін еске салып, Қазақстан Сенатында да бедел мен өмірлік тәжірибе арқасында байсалдылық пен тепе-теңдік институты қалыптасқанын жазады.
Осы тұста ол бірқатар тұлғаларды атап өтеді: Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев, Әбіш Кекілбаев, Өмірбек Байгелді, Оралбай Әбдікәрімов, Қуаныш Сұлтанов, Жабайхан Әбділдин, Зинаида Леонтьевна Федотова және басқа да сенаторлар. Олардың әрқайсысы Сенаттың кәсібилігіне, моральдық беделіне, заң шығарудағы мәдениетіне әсер еткені айтылады.
Gov
Бір палаталы және көп партиялы: жаңа сұраныс, жаңа дизайн
Мақаланың келесі үлкен бөлігі қазіргі жағдайдың 90-жылдардан айырмашылығын түсіндіреді. Егер ол кезеңде елге қатаң басқару арқылы тұрақтылық қажет болса, бүгін қоғамда билікті орталықсыздандыруға деген сұраныс күшейген. Автор мемлекет «тірі ағза» сияқты өзгеруі тиіс екенін, тоқырау қауіпті екенін айтады.
Осы тұрғыдан өкілді биліктің тұрақтандыру функциясы бүгінде екі палатаның әлеуетін бір пәрменді күшке жұмылдырып, барлық әлеуметтік топтың пікірін қамтитын ықпалды бір палаталы Парламентке көшу арқылы күшеюі мүмкін деген ой айтылады.
Маңызды акцент: бұл жолы реформалардың «тапсырыс берушісі» билік емес, халық деген тұжырым. Себебі қоғам өсті, саяси мәдениет өзгерді, азаматтар өзін егемендіктің иесі ғана емес, саяси субъект ретінде де сезіне бастады.
Сондықтан Президенттің партиялық принципке сүйенген Парламент қалыптастыру идеясы өкілдік функцияны күшейту талабынан туғаны көрсетіледі.
Автор пропорционалды жүйенің көп партиялылыққа ықпалын түсіндіріп, Дюверже заңын мысалға келтіреді. Мажоритарлық жүйе жаңа шағын партиялардың Парламентке өтуін қиындатса, пропорционалды жүйе әртүрлі топтардың мүддесін кең қамтуға мүмкіндік береді дейді.
Сонымен бірге қазіргі партиялық өрістің әлсіздігі де жасырылмайды: «AMANAT»-тан өзге партиялардың сайлауаралық кезеңде белсенділігі төмен болғанын айтып, ықпалды Парламент жаңа лидерлердің амбициясын оятуға, бәсекелі партиялық демократияны күшейтуге ықпал етуі мүмкін деген ойды алға тартады.
Цифрлық демократия: e-parliament және жасанды интеллект дәуірі
Ең заманауи әрі қызық бөліктің бірі - цифрлық демократия. Автор Президенттің цифрлық трансформация туралы Жолдауында парламенттік реформаны қатар айтуын кездейсоқтық емес дейді: өкілді билікті технологиямен синхрондамай жаңғырту мүмкін емес.
Мұнда «жасанды интеллект» тақырыбы кең қозғалады: мемлекеттік органдардың бәрі технологияны қолданатыны, «Самұрық» нейрожүйені директорлар кеңесіне дауыс беру құқығымен енгізгені мысалға алынады.
Автор қоғамда жиі туатын сұрақты да атайды: жасанды интеллект пен Парламент сияқты консервативті институтты қалай байланыстырамыз? Бірақ жауап ретінде e-government тәжірибесін келтіріп, электрондық үкіметтен электрондық Парламентке дейін бір-ақ қадам екенін, e-parliament әзірлеу 2023 жылдан басталғанын айтады.
Оның ойынша, цифрлық демократия - алгоритмдердің ашықтығы мен «жансыз адалдығы» арқылы адам факторынан болатын бұрмалауды азайтатын жаңа кезең. Цифрлық арналар кері байланысты жылдамдатып, әлем Парламенттері статикалық өкілдіктен тұрақты диалог моделіне көшіп жатқанын айтады. Мұнда Парламентаралық одақтың «Use cases for AI in parliaments» баяндамасы мысалға алынады.
Жасанды интеллект заң жобаларын талдау, реттеу салдарын модельдеу, олқылықтарды анықтау, түзету ұсыну сияқты функцияларға көмектесуі мүмкін деген көзқарас беріледі. Автор Парламент енді жай отырыс залы емес, деректер, технология және саяси жауаптылық тоғысқан экожүйеге айналатынын айтады.
Сипаты мен мазмұны: «косметика емес», тірек конструкцияны күшейту
Мәулен Әшімбаев парламенттік реформаны сыртқы өзгеріс емес, билік архитектурасының тірек конструкциясын күшейту деп сипаттайды. Қандай модель болса да, онда атқарушы билікті бақылаудың тиімді тетіктері болуы керек, бірақ тежемелік пен тепе-теңдік жүйесі мемлекет жұмысын «тұралатып» тастамауы тиіс деген ой айтылады.
Автор ықпалды бір палаталы Парламенттің институционалдық дизайнында бірнеше маңызды түйін болуы қажет дейді:
- комитеттік жүйені күшейту, тыңдаулар мен тергеулер жүргізу құқығы
- министрлер мен әкімдерді шақырту мүмкіндігі
- тұрақты салалық кеңселер, аналитикалық және заң қызметі
- e-parliament платформасын e-government және e-otinish жүйелерімен ықтимал интеграциялау
- заң жобаларын басынан аяғына дейін цифрлық сүйемелдеу, мүдделер қақтығысын, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін, заңнамалық қайшылықтарды анықтау
Ең маңызды мәселелердің бірі - өңірлер мүддесін ескерудің жаңа тетіктері. Сенаттың өңірлер палатасы ретіндегі функциясын алмастыру үшін өңірлерді дамыту жөніндегі комитетпен қатар, Парламент жанынан Өңірлер кеңесін құру идеясы айтылады. Оның құрамына депутаттармен бірге мәслихат төрағалары, қоғамдық ұйым өкілдері енуі мүмкін. Бұл халық - мәслихат - ұлттық Парламент вертикалін күшейтеді деген логика ұсынылады.
Автор одан әрі көп партиялы Парламент домино әсерін тудыратынын айтады: партиялар нақты бағдарламалар жасап, жергілікті бөлімшелер, қоғамдық қабылдаулар, онлайн платформалар арқылы тұрақты кері байланыс орнатуға мәжбүр болады. Заң жобалары пікірталас, коалициялық келісім, идеологиялық платформалар арасындағы ымыра арқылы өтеді. Бұл шешімдердің сапасы мен легитимдігіне әсер етеді деген ой айтылады.
©️ Tengrinews.kz / Турар Казангапов
Болашаққа бастар жол: Парламент қоғамдық диалогтың өзегіне айналуы керек
Мақаланың финалында автор жаңа модель парламентаризмнің философиясын өзгертетінін атап өтеді. Парламент тек заң қабылдайтын орган ғана емес, қоғамның үнін еститін, сұранысты түсінетін және мемлекеттің дамуына қатысты жаңа мағына қалыптастыратын қоғамдық диалог орталығы болуы тиіс.
Әлемде саяси институттар мен азаматтардың қатысу тетіктері өзгеріп жатқан кезеңде Қазақстан да жаңарған Парламент арқылы билік теңгерімінің орталық тірегін қалыптастыруы керек деген ой айтылады.
Мәулен Әшімбаевтың логикасында ықпалды Парламент - тәуелсіздік пен егемендіктің тірегі, көп партиялылық - әділеттілік пен саяси бәсекенің кепілі, ал орнықты теңгерім - тұрақтылық пен дамудың жолы. Жаңа тежемелік жүйе сыбайлас жемқорлық пен непотизмге тосқауыл болып, адам құқықтарын қорғауды күшейтуі тиіс деген көзқарас беріледі.
Соңында автор парламенттік реформаны «қазақстандық арманға» апарар жол картасы ретінде сипаттап, біртұтас мықты Парламентті жарқын болашаққа бастайтын нық қадам ретінде бағалайды.
