Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайда айтқан идеялар жекелеген бастамалардың жиынтығы емес, Қазақстанның институционалдық дамуының бірізді әрі қисынды бағытын көрсетеді. Осындай тұжырымға Nazarbayev University сарапшылары ықтимал конституциялық, басқарушылық және технологиялық өзгерістерді талдай отырып келді.
Әңгіме бірпалаталы парламентке көшу мүмкіндігі, вице-президент институтын енгізу, қоғамдық консультацияларды кеңейту, цифрландыру және авиацияны стратегиялық сала ретінде дамыту туралы болып отыр. Сарапшылардың пікірінше, реформалардың табысы оларды формалды түрде бекітуден гөрі, нақты әрі сапалы іске асуына тікелей байланысты.
Парламент пен Конституция: жылдамдық пен инерция
NU Жоғары мемлекеттік саясат мектебінің профессоры Риккардо Пелиццо парламент құрылымының өзгеруі Конституцияны қайта қарауды сөзсіз талап ететінін атап өтті.
Оның айтуынша, қолданыстағы Ата заңда парламенттің екіпалаталы моделі тікелей бекітілген. Сондықтан бірпалаталы парламентке көшу заңдық тұрғыдан дәл әрі ашық конституциялық түзетулерді қажет етеді.
Бұл ретте реформаның мақсаты формалды қайта құру емес, парламенттің рөлін күшейту болып отыр.
«Екіпалаталы жүйелерде заң шығару үдерісі көбіне ұзақ әрі күрделі болады. Екінші палатаны тарату заң қабылдау қарқынын айтарлықтай жеделдетіп, мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін арттыруы мүмкін», — дейді Пелиццо.
Вице-президент институты: легитимділікке басымдық
Сарапшыны вице-президент институтын енгізу идеясы да ерекше қызықтырған. Оның пікірінше, бұл қызметтің Конституцияда бекітілуі және оны тағайындау тетігі шешуші мәнге ие.
Егер вице-президентті Президент тағайындап, парламент бекітетін болса, бұл лауазымның саяси легитимділігі жоғары болып, оның формалды сипатқа айналу қаупі азаяды.
Сонымен бірге Пелиццо заң шығарушылар алдында әлі де маңызды сұрақ тұрғанын айтады: вице-президенттің өкілеттіктері Конституцияда нақты жазылуы керек пе, әлде оларды жеке заңнамалық актілермен реттеу жеткілікті ме.
Халықтық кеңес, жасанды интеллект және экология: сақ оптимизм
NU Табиғи, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебінің ассистент-профессоры Джессика Нефи Президенттің сөзін ішкі және жаһандық белгісіздікке берілген жауап ретінде бағалайды.
Оның пікірінше, Халықтық кеңес құру бастамасы, әсіресе қоғамдық бірлік пен идеология мәселелерінде қоғамдық консультацияларды кеңейтуге мүмкіндік береді. Алайда бұл институттың шынайы құндылығы оның нақты тәуелсіздігіне байланысты болады.
«Айқын ашықтық тетіктері мен қолданыстағы саяси жүйемен сіңісіп кетуден қорғайтын кепілдіктер болмаса, Кеңестің символдық органға айналу қаупі бар», — деп ескертеді сарапшы.
Нефи цифрландыру мен жасанды интеллектке қатысты мәселелерге де жеке тоқталады. Ол Президенттің технологиялар өздігінен басқару мәселелерін шешпейтінін ашық айтуын шынайы әрі прагматикалық ұстаным деп санайды.
Сонымен қатар дата-орталықтар мен цифрлық инфрақұрылымды дамыту экологиялық және энергетикалық тәуекелдер тудырады, ал олар жүйелі әрі орнықты жоспарлауды талап етеді.
Авиация — стратегиялық мүмкіндік
NU Механикалық және аэроғарыштық инженерия кафедрасының меңгерушісі, профессор Эссам Шехаб Президент сөзіндегі авиацияға арналған бөлімді ең шабыттандыратын бағыттардың бірі деп атады.
Оның айтуынша, авиациялық хабтар — жай ғана әуежайлар емес, логистика, цифрлық платформалар, отынмен қамту және адами капиталды біріктіретін күрделі экожүйелер. Осы элементтердің үйлесімділігі болмаса, Таяу Шығыс, Еуропа немесе Шығыс Азиядағы хабтармен бәсекелесу мүмкін емес.
Шехабтың пікірінше, Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы географиялық орналасуы — толық іске асырылмай отырған стратегиялық артықшылық.
Ол авиаотын бағасын негізгі факторлардың бірі ретінде атап өтеді:
«Отын — әуе компаниялары шығындарының ең ірі баптарының бірі. Мұнай өндіретін ел үшін бәсекеге қабілетті баға ұсыну аса маңызды. Егер баға өз мұнайы жоқ елдерден де жоғары болса, бұл Қазақстанның транзиттік хаб ретіндегі тартымдылығын бірден төмендетеді».
Қорытынды: реформалар — ұран емес, тәжірибе
Nazarbayev University сарапшыларының ортақ тұжырымы бір арнаға тоғысады: Президент Тоқаевтың ұсыныстары радикалды емес, қисынды әрі эволюциялық сипатқа ие. Олар институттардың тиімділігін арттыруға бағытталған, алайда олардың нақты әсері басқару сапасына, жаңа құрылымдардың тәуелсіздігіне және мемлекеттің экология мен энергетикадан бастап ұзақмерзімді тәуекелдерді ескеру қабілетіне байланысты болмақ.
Дәл осы кезеңде, сарапшылардың пікірінше, басты сұрақ шешіледі: реформалар кезекті декларация болып қала ма, әлде шынымен де ойын ережесін өзгертеді ме.
