Қазақстанда мемлекеттік бюджеттің кірістер жоспары (трансферттерді есептемегенде) 100,1% деңгейінде орындалды. Жоспарланған 24,6 трлн теңгенің дәл осы көлемі бюджетке түсті. Ең қызығы - салық түсімдерінің өсу қарқыны да жоғары күйінде қалып отыр: 145,8%, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл құрғақ статистика ғана емес. Оның артында салық жүйесінің жаңа кезеңге өтіп жатқанын көрсететін үлкен өзгерістер тұр: 2026 жыл - цифрландыру және жасанды интеллект жылы, ал Мемлекеттік кірістер комитетіне мемлекеттік органдар ішінде цифрландырудың флагманы болу міндеті қойылған.
Жаңа Салық кодексі іске қосылды: белсенділік бірден өсті
1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі күшіне енді. Алғашқы апталардың өзінде-ақ жүйеде қозғалыс байқалған: азаматтар мен бизнес жаңа режимдерге бейімделіп, тіркелу мен есепке тұру белсенді жүріп жатыр.
Жыл басынан бері:
- 542 мың салық төлеуші оңайлатылған декларация бойынша қызметін жүзеге асыратынын растады
- 163 мың жеке тұлға өзін-өзі жұмыспен қамтыған ретінде тіркелді, оның ішінде шамамен 130 мыңы бұған дейін тіркелмеген
- 8 мыңнан астам бизнес субъектісі ҚҚС бойынша есепке тұрды — яғни жаңа ҚҚС төлеушілер пайда болды
Бұл көрсеткіштер «көлеңкеден шығу» процесі күшейгенін және жаңа тәртіптің адамдарға түсінікті бола бастағанын аңғартады.
Ескі 12 жүйенің орнына 5 жүйе: салық әкімшілендіру қалай жеңілдейді
МКК жаңа цифрлық архитектураны енгізу жұмыстарын аяқтады: бұрынғы 12 жүйенің орнына 5 жаңа ақпараттық жүйе іске қосылды. Ең маңыздысы - Салықтық әкімшілендірудің интеграцияланған жүйесі (СӘИЖ).
Жаңа жүйенің негізгі артықшылықтары:
- құжаттарды өңдеу жылдамдығы - 1 минутқа дейін
- онлайн төлемдерді қабылдау мүмкіндігі
- жоғары қолжетімділік - 13 млн пайдаланушыға дейін
- бір уақытта жұмыс істейтін пайдаланушылар саны 100 мыңнан 250 мыңға дейін артты
- кәсіпкерлер қателеспеуі үшін форматты-логикалық бақылау енгізілді
Жүйенің енгізілуімен бизнес-процестер оңтайландырылып, салықтық рәсімдердегі қолмен түзету мүмкіндігі шектелді. Яғни жүйе барынша «автоматты және мөлдір» бола бастады.
Big Data: декларацияның алдын ала толтырылуы және «деректер көлі»
Сервистік модельге көшу үшін Big Data негізінде үлкен инфрақұрылым жасалды. Енді салық төлеушілер үшін маңызды жаңалықтың бірі іске қосылды: ҚҚС декларациясын алдын ала толтыру мүмкіндігі.
Ал Smart Data Finance деп аталатын BIG DATA «деректер көлі» 74 дереккөзден салық төлеуші туралы негізгі мәліметтердің бәрін жинай алады. Оның ішінде:
- жылжымайтын мүлік, көлік, жер
- үлестік қатысу, букмекерлік қызмет
- бағалы қағаздар
- валюталық бақылау аясындағы халықаралық мәмілелер
- әуе рейстері
- лицензиялар мен жеңілдіктер
- еңбек шарттары, нотариалдық мәмілелер
- мобильді аударымдар
Халықаралық деңгейде де интеграциялар бар: ЭЫДҰ-ның CRS жүйесі арқылы 80 елмен, АҚШ-пен FATCA, сондай-ақ ТМД-ның 5 елімен дерек алмасу іске асырылған.
«Salyq кэшбэк»: чек үшін 2% қайтарылады
Көпшілікке ең түсінікті әрі көзге көрінетін өзгерістердің бірі - «Salyq кэшбэк». 2024 жылдан бері пилоттық жоба ретінде іске қосылған бұл жүйе арқылы азаматтар БКА чектері бойынша 2% кэшбэк ала алады.
Қалай жұмыс істейді:
- тауар немесе қызмет үшін төлегенде фискалдық чек аласыз
- чектегі штрих-кодты Amian қосымшасымен сканерлейсіз
- сатып алу сомасының 2% көлемінде кэшбэк түседі
- ақшаны банк картасына шығаруға немесе телефон балансына аударуға болады
2025 жылы жоба 12 облыстың 48 ауданын қамтыды. Пилот іске асқан аумақтарда чек саны 126% өскен.
Қосымша арқылы тағы:
- чек түпнұсқалығын тексеруге
- чектерді цифрлық түрде сақтауға
- ұтыс ойындарына қатысуға
- чек берілмесе немесе POS-терминал болмаса шағым жолдауға болады
Яғни мемлекет азаматтың өзіне де ынталандыру беріп отыр: «чек талап етсең - өзіңе тиімді».
Контрагентті тексеру: серіктесіңіз туралы ашық деректер
Салық төлеушілерге контрагенттер бойынша пайдалы ақпаратты көру мүмкіндігі берілді:
- қандай режим қолданады
- ҚҚС төлеуші ме, жоқ па
- компанияның салық жүктемесінің коэффициенті қандай
Бұл келісімшарт жасасқанда тәуекелді азайтып, «күдікті серіктеспен» жұмыс істеуден сақтайды.
Осы бағыттың жалғасы ретінде ИИ агент іске қосу жоспарланып отыр: ол арқылы кез келген салық төлеуші бойынша ашық деректерді көруге және жиі қойылатын сұрақтарға жауап алуға болады.
Астанадағы нақты мысалдар: жүйе тәуекелді қалай табады
Астанада кассалық тәртіпті бұзу тәуекелі жоғары салық төлеушілерді автоматты іріктеу сервисі енгізілген.
Нәтиже:
- тіркелген 121 мың салық төлеушінің 55,9 мыңында тәуекел анықталған
- 112 салық төлеушіде жоғары тәуекел белгіленген (16 балл және жоғары)
Мысал ретінде, әртүрлі деректер көздеріне сүйеніп, бір танымал кафе алты айда небәрі 388 чек бергені анықталған. Тыңдау рәсімінен кейін кәсіпкер бұзушылықты мойындап, қосымша декларация ұсынған.
Тағы бір талдау бірнеше ИП-ның бір IP-мекенжайдан ЭШФ жазып, бір тапсырыс берушінің қызметкерлері болып шығуы, кейбірінде көлік құралдарының болмауы сияқты сәйкессіздіктерді көрсеткен. Бұл жағдай бойынша тексеру тағайындау мәселесі қарастырылуда.
Цифрлық ҚҚС: 5 күнде қайтару мүмкіндігі
Ұлттық банкпен бірлесіп «Цифрлық ҚҚС» модулі әзірленді. Мұнда салық төлеушілер банктерде цифрлық шот ашып, таңбаланған ҚҚС-пен цифрлық теңге сатып алады (1 теңге = 1 цифрлық теңге).
Ең маңыздысы: таңбаланған ҚҚС тек мақсатты түрде ғана қолданылады - жеткізушілермен ЭШФ арқылы есеп айырысуға немесе бюджетке ҚҚС төлеуге.
Пилот нәтижесі назар аударарлық: ҚҚС-ты 5 жұмыс күні ішінде тексерусіз жедел қайтару мүмкіндігі көрсетілді.
Keden: кедендегі «бір терезе» және ИИ
2024 жылғы сәуірден бастап бұрынғы «АСТАНА-1» және басқа жүйелерді алмастыратын Keden ақпараттық жүйесі кезең-кезеңімен енгізіліп жатыр.
Мақсаты:
- процестерді автоматтандыру
- бақылауды ашық әрі тиімді ету
Өткізу пункттерінде толық циклді қамтитын интеграцияланған бақылау жүйесі енгізілуде: тіркеу, өлшеу, сканерлеу, сурет талдау, бақылау, шығару.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелін азайту және адами факторды қысқарту үшін инспекциялық-тексеру кешендерінің суреттерін талдау жасанды интеллект арқылы жасалады. Тестілеу:
- 14 тауар санаты бойынша жоғары деңгейде
- 9 санат бойынша орташа (ішінара) тануды көрсеткен
Алдын ала ақпараттандыру модулі теміржол транзиттік декларацияларын рәсімдеу уақытын 30 минуттан 10 минутқа қысқартуға мүмкіндік берген.
2025 жылы осы сервистердің арқасында тауарды жеткізбеудің 862 фактісі анықталып, 500 млн теңгеден астам кедендік төлем өндірілген, материалдар құқық қорғау органдарына жіберілген.
Жүйе қатая ма, жеңілдей ме?
Негізгі тренд айқын: салық және кеден әкімшілендіруі ақылдырақ, жылдамырақ, мөлдірек болып барады. Жүйе заңды бизнеске сервистік қолдау көрсетуге тырысады, ал тәуекелі жоғары әрекеттерді Big Data мен жасанды интеллект арқылы ертерек анықтайды.
Бұл өзгерістердің түпкі мақсаты біреу: бюджет кірістерін тұрақты арттыру ғана емес, әділ ереже орнату және көлеңкелі схемаларға орын қалдырмау.
