Конституциялық комиссияның VIII отырысында Қазақстан заңгерлер одағының төрағасы Серік Ақылбай мемлекеттің жария-құқықтық жауаптылығын Ата заң деңгейінде бекіту туралы ұсынысты қолдайтынын мәлімдеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Фото: senate.parlam.kz
Оның айтуынша, бұл қадам азаматтардың бұзылған құқықтарын қорғаудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Әрекетсіздік – құқық бұзудың негізгі көзі
Спикер мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың әрекетсіздігі мәселесіне ерекше тоқталды. Оның сөзінше, құқықтардың ең жиі бұзылуы дәл осы әрекетсіздікке байланысты туындайды.
Бұл, ең алдымен:
- азаматтардың өтініштерін қарау мерзімдерінің созылуы;
- міндетті шешімдердің қабылданбауы;
- сот актілерін орындаудан жалтару;
- қызметтік міндеттерге формалды көзқарас таныту
сияқты жағдайларда көрініс табады. Соның салдарынан азаматтың құқығы танылғанымен, іс жүзінде жүзеге аспай, адам құқықтық белгісіздік жағдайында қалады.
«Әрекетсіздік кезінде де, заңсыз әрекеттер жасалған жағдайда да билік өкілеттіктерін жүзеге асырудың заңда белгіленген тәртібі бұзылады және жеке тұлғаның мүдделеріне нұқсан келеді. Сондықтан мемлекет азаматты заңсыз әрекеттер мен шешімдер қаупінен барынша қорғау үшін рәсімдерді үнемі жетілдіріп отыруы тиіс», – деді Серік Ақылбай.
Әкімшілік әділеттің рөлі
Комиссия отырысында 2021 жылы қабылданып, қолданысқа енген Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің маңызы да атап өтілді. Бұл құжат мемлекеттік аппараттың құқықтық санасына елеулі өзгеріс енгізген.
Кодекс «азамат бәрін өзі дәлелдеуі тиіс» деген бұрынғы ұстанымнан бас тартып, егер мемлекеттік органның шешімінің заңдылығына күмән туындаса, оны дәлелдеу міндеті сол органның өзіне жүктелетін қағидатты бекітті.
Ерекше сезімтал салалар
Серік Ақылбай қылмыстық қудалау, әкімшілік мәжбүрлеу, лицензиялау, жер және салық салаларына жеке тоқталды. Оның айтуынша, бұл бағыттарда билік тарапынан жіберілген қателер немесе өкілеттіктерді теріс пайдалану азаматтар үшін ауыр әрі ұзақ мерзімді салдарға әкелуі мүмкін.
«Осы себепті мемлекеттің жария-құқықтық жауаптылығын конституциялық деңгейде бекіту маңызды. Бұл азаматтық-құқықтық жауаптылық институтын толықтырып, жеке адам мен жария билік арасындағы бұзылған тепе-теңдікті қалпына келтірудің тиімді құралына айналады», – деді ол.
Зиянды өтеудің мәні
Комиссия мүшесінің айтуынша, зиянды өтеу бір мезетте бірнеше функция атқарады:
- өтемдік;
- превентивтік;
- құқықтық-тәрбиелік.
Ал құқық қолдану тәжірибесі көрсеткендей, егер зиянды өтеудің нақты әрі конституциялық кепілдендірілген тетігі болмаса, азаматтар дәлелдеу қиындықтарына, формализмге және сот процестерінің ұзаққа созылуына тап болады. Бұл өз кезегінде құқықтарды қорғау тиімділігін төмендетеді.
Конституциялық деңгейдегі кепіл
Серік Ақылбай көптеген елдерде зиянды өтеу құқығы Конституцияда тікелей бекітілетінін атап өтті. Қазақстанда бұл бағыт азаматтық заңнама, әкімшілік сот ісін жүргізу және сот практикасы арқылы дамып келе жатқанымен, конституциялық деңгейде нақты бекіту маңызды бағдар болар еді.
«Бұл заң шығарушы мен соттар үшін де, қоғам үшін де айқын сигнал. Мұндай норма мемлекетті тек басқарушы орган емес, өз шешімдерінің салдары үшін жауап беретін институт ретінде қабылдауға мүмкіндік береді», – деді ол.
Қоғамдық диалог жалғасады
Сонымен қатар Серік Ақылбай азаматтардан түскен орынды ұсыныстардың назардан тыс қалмағанын айтып, бұл қоғам мен мемлекеттің ашық әрі сындарлы диалогының көрінісі екенін жеткізді.
Осыған байланысты ол Конституцияның жаңа жобасын бүкілхалықтық референдумға шығару туралы бұған дейін айтылған ұсынысты қолдайтынын мәлімдеді.
