2025 жыл Қазақстан үшін табиғатты қалпына келтіру бағытындағы тарихи кезеңдердің бірі болды. Жолбарысты қайта жерсіндіру бағдарламасы аясында Іле өзенінің атырауы мен Оңтүстік Балқаш өңірінде орманды қалпына келтіру бойынша рекордтық нәтижелерге қол жеткізілді. Көктемгі және күзгі маусымдарда мұнда 37 мыңнан астам көшет пен қалемше егілді. Жұмыстардың жалпы аумағы шамамен 10 гектарды қамтыды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл тек ағаш отырғызу емес. Бұл – табиғи экожүйелерді қайта тірілтуге, жабайы жануарларға тұрақты мекен қалыптастыруға және болашақта жолбарыстың оралуына жағдай жасауға бағытталған ұзақмерзімді стратегияның нақты нәтижесі.
Неліктен тоғай ормандары маңызды
Тоғай ормандарын қалпына келтіру Оңтүстік Балқаш экожүйесін жаңғыртудың негізгі тіректерінің бірі. Өзен бойындағы бұл ормандар су режимін реттейді, жағалауларды бекітеді, табиғи сүзгі қызметін атқарады және көптеген жануар түрлері үшін өмір сүру ортасын қалыптастырады.
Бұл жұмыстарды бірнеше жылдан бері Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті WWF және Қазақстандағы БҰҰ Даму бағдарламасының қолдауымен жүзеге асырып келеді. Ал 2025 жыл осы жүйелі еңбектің шын мәніндегі серпінді кезеңіне айналды.
Рекорд орнатқан жыл
Бағдарламаға қатысқан мамандар мен серіктестер көктем мен күзде:
- 30 мыңға жуық жиде көшетін,
- 5 мың тал қалемшесін,
- шамамен 2 мың тораңғы көшетін отырғызды.
Жұмыстар Іле-Балқаш өңіріндегі 10 гектарға жуық аумақты, оның ішінде Балқаш көлінің 4 шақырымнан астам жағалауын қамтыды.
Қалыптасып жатқан тоғай «аралдары» бүгінде биотехникалық шаралардың маңызды бөлігіне айналып отыр. Мұнда жабайы тұяқтылардың қоректену жағдайлары тіркеліп жатыр, бұл табиғаттың қалпына келе бастағанының алғашқы белгісі.
Табиғаттың біртіндеп қайта оралуы
2022–2023 жылдары отырғызылған екпелер бүгінде 1–1,5 метрге дейін бой көтерді. Ал Іле өзенінің атырауында кейбір тораңғы ағаштары 2–2,5 метрге дейін өскен. Олардың тамыр жүйесі жер асты суларына жетіп, толыққанды табиғи қауымдастықтар қалыптастыра бастады.
Жағалаудағы ормандар:
- тасқын мен су жайылуын тұрақтандырады,
- топырақты шайылудан қорғайды,
- табиғи экологиялық сүзгі қызметін атқарады.
Мамандардың болжамынша, бұл аумақтар болашақта Балқаш өңірі бойынша тоғай ормандарының табиғи жолмен қайта қалпына келуіне негіз болады.
Жобаның өзегі – Іле-Балқаш резерваты
Бұл бастамада Іле-Балқаш мемлекеттік табиғи резерватының рөлі ерекше. 415 мың гектардан асатын аумақты қамтитын резерват өзен маңы экожүйелерін қалпына келтірудің, биоалуантүрлілікті сақтаудың және жолбарысқа қолайлы орта дайындаудың негізгі алаңына айналды.
Соңғы он жылда мұнда мемлекеттік органдар, ғылыми орталықтар мен үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен тәжірибелік учаскелер құрылып, тұрақты отырғызу және күтіп-баптау әдістері әзірленді, сондай-ақ мониторинг жүйесі жолға қойылды.
Жылыжайдан табиғи ортаға дейін
Отырғызылатын материалдың басым бөлігі арнайы жылыжайда өсіріледі. Соңғы бір жылдың өзінде мұнда 18 килограммға жуық жиде тұқымы себілді. Маусым ішінде бірнеше мың көшет өсіріліп, шынықтыру кезеңінен өтіп, табиғи ортаға көшірілді.
Сонымен қатар тал қалемшелері дайындалып, тораңғы мен өзге де ағаш түрлерін көбейту жұмыстары қатар жүргізілді.
Технология мен тұрақты күтім
Жоғары тіршілік ету көрсеткіштері жүйелі күтім мен заманауи технологиялардың нәтижесі. WWF мамандары:
- ылғалды сақтауға арналған гидрогельді,
- суару жүйелері мен сорғыларды,
- өрттің алдын алу шараларын,
- қорғаныш қоршауларын қолданады.
WWF Орталық Азия ұйымының Қазақстандағы орманды қалпына келтіру жобаларының жетекшісі Айбек Байбұлов бұл нәтижелердің маңызын атап өтті:
«2025 жылғы нәтижелер – көпжылдық тынымсыз еңбектің жемісі. Біз жай ғана ағаш отырғызып жатқан жоқпыз, өздігінен өмір сүре алатын тұрақты экожүйелердің негізін қалап жатырмыз. Бүгінде бұрынғы жылдары отырғызылған екпелердің биіктігі 2,5 метрге дейін жеткенін, тамыр жүйесінің жер асты суларына шыққанын және толыққанды табиғи қауымдастықтарға айналып жатқанын көріп отырмыз. Тоғай ормандарын қалпына келтіру – жабайы табиғаттың өңірге қайта оралуының негізі. Денсаулығы мықты экожүйесіз жолбарыс сияқты ірі жануарлардың тұрақты популяциясы туралы айту мүмкін емес. Осы іске үлес қосып жатқан барлық серіктестеріміз бен жергілікті тұрғындарға алғысымызды білдіреміз».
Табысқа жеткізген серіктестік
Орманды қалпына келтіру жұмыстарына серіктес ұйымдар да қомақты үлес қосты. «Орталық Азиядағы сүтқоректілердің климатқа бейімделуі» жобасы аясында АСБК мен ЮНЕП 25 мың жиде көшетін және 5 мың тораңғы көшетін ұсынды.
Сондай-ақ жоғары нәтижеге Іле-Балқаш резерваты қызметкерлері мен Қарой ауылы тұрғындарының белсенді қатысуы ықпал етті. Олар отырғызу, суару және күтіп-баптау жұмыстарына атсалысты. Бұл ғылым, мемлекет, қоғамдық ұйымдар мен жергілікті қауымдастықтардың тиімді ынтымақтастығын қалыптастырып отыр.
Алда не күтіп тұр
Алдағы жылдары WWF Орталық Азия орманды қалпына келтіру жұмыстарын кеңейтіп, тәлімбақтарды ұлғайтып, тораңғы өсіру әдістерін жетілдіруді және жағалау мен жайылма экожүйелерін одан әрі қалпына келтіруді жоспарлап отыр.
2025 жылғы рекордтық көрсеткіштер бір нәрсені анық көрсетті: жүйелі тәсіл мен стратегиялық серіктестік табиғатты қорғауда нақты әрі өлшенетін нәтижелерге жеткізе алады. Ал жолбарыс қайта оралмас бұрын, Балқаш өңірінде орман өмірге қайта келіп жатыр.
