Қазақстанда еңбек нарығына қатысты маңызды мәселе қайтадан күн тәртібіне шықты. Елде ресми жұмыс істемейтін немесе табысын жасырын алатын азаматтардың саны әлі де жоғары. Бұл тек статистика емес – әлеуметтік қорғау, болашақ зейнетақы және экономиканың ашықтығына тікелей әсер ететін мәселе, деп хабарлайды DKNews.kz.
Осы тақырып ҚР Парламенті Сенатында өткен «Өңір» депутаттық тобының отырысында талқыланды. Жиында мемлекеттік органдар, кәсіпкерлер палатасы және өңірлердің өкілдері формальды емес жұмыспен қамтудың себептері мен оны азайтудың жолдарын қарастырды.
Қазақстанда 3 миллион адам зейнетақы аудармайды
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Асқарбек Ертаевтың айтуынша, елдегі жұмыс күші 9,7 миллион адамды құрайды. Бірақ олардың барлығы бірдей ресми еңбек қатынастарында емес.
Министр келтірген деректерге сәйкес, 2025 жылдың қорытындысы бойынша міндетті зейнетақы жарналарын кем дегенде бір рет 6,7 миллион адам ғана аударған, оның ішінде 5,3 миллионы жалдамалы қызметкерлер, ал 1,4 миллионы өзін-өзі жұмыспен қамтығандар.
«Тиісінше, шамамен 3 млн адамның зейнетақы аударымдары жоқ, бұл ресми статистика көрсеткіштерінен айтарлықтай асып түседі. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылдың басында формальды емес жұмыспен қамту деңгейі жұмыспен қамтылған халықтың шамамен 12%-ын немесе 1,1 млн-нан астам адамды құрады. Жалпы алғанда, бұл жұмыс істейтін халықтың бір бөлігі бейресми жұмыс істейтінін немесе өзінің нақты табысын жасыратынын білдіреді», – деп хабарлады министр.
Неге адамдар табысын жасырады?
Формальды емес жұмыспен қамтудың бірнеше себебі бар. Олардың ішінде ең жиі кездесетіні – қарыз мәселесі.
Асқарбек Ертаевтың айтуынша, мерзімі өткен берешектер мен банк шоттарының бұғатталуы көптеген азаматтарды табысын жасырын алуға итермелейді.
Тағы бір проблема – еңбек шарттарының толық тіркелмеуі. Ресми дерек бойынша елде 7,1 миллион жалдамалы қызметкер болса, олардың тек 4,1 миллионының еңбек шарты Еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесінде тіркелген.
Жасанды интеллект жұмыс іздеуге көмектеседі
Министрлік бұл мәселені шешу үшін цифрлық технологияларға сүйенбек.
Жоспар бойынша «Электрондық еңбек биржасы» порталында жасанды интеллект енгізіледі. Арнайы ЖИ-агент жұмыс іздеушінің дипломын, мамандығын және тәжірибесін талдап, автоматты түрде лайықты бос жұмыс орындарын ұсынады.
Бұл жүйе жұмыс іздеу процесін жеңілдетіп қана қоймай, адам мен жасанды интеллект арасындағы тұрақты кері байланысты қамтамасыз етеді.
Формальды жұмыс – тек статистика емес
Сенат депутаты Әсем Рахметова формальды емес жұмыспен қамтуды азайту жай ғана есеп көрсеткіштерін жақсарту емес екенін айтты.
Оның пікірінше, мәселені шешу үшін өңірлерде жаңа өндірістер ашу, жастарды кәсіби біліммен қамту және әлеуметтік осал топтарды заңды экономикаға тарту маңызды.
Такси жүргізушілерін заңдастыру тәжірибесі
Мемлекеттік кірістер комитеті бұл бағытта алғашқы нәтижелер бар екенін айтты.
Платформалық жұмыспен қамту бойынша пилоттық жоба іске қосылып, оның нәтижесінде 43 мыңнан астам такси жүргізушісі арнайы салық режимі арқылы жеке кәсіпкер ретінде тіркелген.
Қазіргі уақытта мемлекеттік кірістер органдарының ақпараттық жүйелері 31 интернет-платформамен интеграцияланған.
Көлеңкелі еңбек пен қарыз арасындағы байланыс
«Атамекен» ҰКП өкілі Олжас Ордабаев тағы бір маңызды мәселені көтерді — халықтың несие жүктемесі.
Оның мәліметінше, 2025 жылға қарай 1 383 896 қазақстандықтың банктер мен микроқаржы ұйымдары алдында 90 күннен астам мерзімі өткен қарызы бар, олардың 76,7 пайызы 18 бен 49 жас аралығындағы еңбекке қабілетті адамдар.
Қарыздары бар азаматтар ресми жұмысқа орналасудан жиі қашады, себебі шоттары бұғатталып, табысының бір бөлігі автоматты түрде өндіріліп кетуі мүмкін.
Сондықтан сарапшылар жұмыспен қамту саясатын «Қарызсыз қоғам» жобасымен байланыстырып, борышкерлер үшін ресми табысты қауіпсіз әрі тиімді ету механизмдерін дамыту қажет екенін айтады.
Мәселені шешудің негізгі жолдары
Сарапшылардың пікірінше, көлеңкелі жұмыспен қамтуды азайту үшін бірнеше бағытта жұмыс жүргізілуі керек: цифрлық қызметтерді дамыту, заңнаманы жетілдіру, еңбек қатынастарын тіркеуді жеңілдету, жаңа жұмыс орындарын ашу және халықтың қаржылық-құқықтық сауаттылығын арттыру.
Мамандардың айтуынша, бақылауды күшейту ғана жеткіліксіз — адамдарға ресми жұмыс істеу тиімді әрі қауіпсіз болатынын көрсету маңызды.
Алдағы уақытта Сенаттағы кездесуде айтылған ұсыныстар мемлекеттік саясатты жетілдіру барысында ескерілмек.
