Соңғы жылдары Қазақстанда ғылымға деген көзқарас айтарлықтай өзгеріп келеді.
Бұрын ғылыми зерттеулер көбіне теориялық деңгейде қалып қойса, бүгінде олардың нәтижелері өндірісте, медицинада, ауыл шаруашылығында және технология саласында нақты қолданыс таба бастады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ғылымға салынған инвестицияның артуы да осы өзгерістердің негізгі драйверіне айналды. Соңғы бес жылда ғылым мен жоғары білім саласына бөлінетін қаржы шамамен бес есеге өсті. Бұл – ғылыми зерттеулердің сапасы мен ауқымына тікелей әсер еткен маңызды фактор.
Идеядан нарыққа дейін: жаңа ғылыми экожүйе
Қазақстанда ғылымды дамытуға бағытталған негізгі құжаттардың бірі – 2023–2029 жылдарға арналған жоғары білім мен ғылымды дамыту тұжырымдамасы. Оның басты мақсаты – ғылымды тек академиялық ортада қалдырмай, ел экономикасының нақты мәселелерін шешетін құралға айналдыру.
Мемлекет басшысы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңестің отырысында елімізде жаңа модель қалыптасып келе жатқанын атап өтті. Бұл модель «Университет – зерттеу – инновация – коммерция» қағидатына негізделген.
Яғни ғылыми идея университетте пайда болып, зертханаларда жетілдіріледі, кейін инновациялық өнімге айналып, нарыққа шығады.
Бүгінде Қазақстанда шамамен 300 коммерциялық ғылыми жоба іске қосылған. Бұл – ғылымның экономикамен байланысы күшейіп келе жатқанын көрсететін нақты көрсеткіш.
Сонымен қатар мемлекет жас ғалымдарды қолдауды басты басымдықтардың бірі ретінде қарастырып отыр. Жаңа зертханалар ашу, гранттар бөлу, халықаралық ынтымақтастықты дамыту – осы саясаттың негізгі бағыттары.
Гранттық қаржыландыру: мыңдаған идея, жүздеген нәтиже
Ғылым және жоғары білім министрлігі 2022–2024 және 2023–2025 жылдары жүзеге асырылған ғылыми жобалардың нәтижелерін талдап шықты. Бұл жобалар 10 негізгі ғылыми бағытты қамтиды.
Жалпы алғанда гранттық қаржыландыру конкурстарына 7 659 өтінім берілген. Соның ішінде 2 121 жоба, яғни шамамен 27,7%, Ұлттық ғылыми кеңестердің іріктеуінен өткен.
2022–2024 жылдардағы жобалардың нәтижелері
Бұл кезеңде ғалымдар айтарлықтай ғылыми өнім көрсетті:
- 5 879 ғылыми жұмыс жарияланды
- Оның ішінде 2 644 мақала халықаралық беделді басылымдарда шықты
- 267 патент пен қорғау құжаты алынды
- 406 ғылыми әзірлеме практикаға енгізілді
Бұл дегеніміз зертханалардағы идеялар тек ғылыми журналдарда ғана емес, нақты өндірісте де қолданыс таба бастағанын білдіреді.
2023–2025 жылдардағы жобалардың нәтижелері
Келесі кезеңде де ғылымның белсенділігі сақталды:
- 3 573 ғылыми жарияланым
- Оның ішінде 1 787 мақала халықаралық журналдарда
- 211 патент пен авторлық куәлік
- 347 ғылыми әзірлеме практикаға енгізілді
Бұл көрсеткіштер Қазақстан ғылымының қолданбалы сипат алып келе жатқанын көрсетеді.
Бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру: нақты мәселелерге нақты шешім
Ғылыми қаржыландырудың тағы бір маңызды механизмі – бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру. Бұл бағыттағы зерттеулер экономиканың немесе әлеуметтік саланың нақты проблемаларын шешуге бағытталады.
Бұл бағдарламаларға 538 өтінім түсіп, олардың 174-і (32,3%) қолдау тапқан.
2022–2024 жылдар
- 1 300 ғылыми жарияланым
- Оның ішінде 466 мақала халықаралық журналдарда
- 79 патент пен қорғау құжаты
- 67 ғылыми енгізілім
2023–2025 жылдар
- 1 873 ғылыми жұмыс
- Оның ішінде 777 халықаралық жарияланым
- 217 патент
- 67 ғылыми әзірлеме экономиканың нақты секторына енгізілді
Бұл жобалардың ішінде медицинадағы жаңа технологиялардан бастап, аграрлық секторға арналған инновациялық шешімдерге дейін түрлі бағыттағы әзірлемелер бар.
Қазақстан ғылымы: жаңа кезең
Соңғы жылдары алынған жүздеген патент пен мыңдаған ғылыми жарияланым қазақстандық зерттеулердің халықаралық ғылыми қауымдастықта да сұранысқа ие екенін көрсетеді.
Бірақ басты өзгеріс – ғылым мен өндіріс арасындағы байланыстың нығаюы.
Егер бұрын ғылыми зерттеулер көбіне теориямен шектелсе, қазір олардың нәтижелері:
- өндірісте,
- ауыл шаруашылығында,
- медицинада,
- цифрлық технологияларда қолданылып жатыр.
Ғылым және жоғары білім министрлігі алдағы жылдары ғылыми инфрақұрылымды дамытуға, жас зерттеушілерді қолдауға және технологияларды коммерцияландыруға ерекше назар аудармақ.
Сарапшылардың айтуынша, дәл осы бағыт сақталса, Қазақстан ғылымы жақын жылдары инновациялық экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналуы мүмкін.
