Қазақстанда еңбек даулары мен жалақының кешіктірілуі әлі де өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
2026 жылдың алғашқы төрт айының өзінде мемлекеттік еңбек инспекторлары ел бойынша 22,8 мыңнан астам жұмыскердің құқығын қорғауға араласқан, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл — жай статистика емес, айлап еңбекақысын күткен адамдардың тағдыры.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 1 мамырдағы жағдай бойынша республикадағы 153 кәсіпорында қызметкерлерге 719 миллион теңгеден астам жалақы берешегі анықталған. Яғни жүздеген адам жұмыс істегенімен, ақысын уақытында ала алмаған.
Әрбір санның артында – адам тағдыры
Көп жағдайда жалақының кешігуі тек қаржылық мәселе емес. Бұл — несиесін төлей алмай отырған отбасы, жалдау ақысын кешіктірген жас маман немесе күнделікті шығынын әрең жауып жүрген жұмысшының өмірі.
Тексерулер барысында еңбек инспекторлары тек жалақы қарызын ғана емес, жалпы еңбек құқықтарының 2,7 мыңнан астам бұзушылығын анықтаған. Оның ішінде:
- 2 340 бұзушылық – еңбек қатынастары саласында;
- 433 жағдай – еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау бойынша;
- 26 дерек – халықты жұмыспен қамту мәселелері бойынша тіркелген.
Бұл көрсеткіштер Қазақстандағы кейбір кәсіпорындарда еңбек заңнамасының әлі де толық сақталмай отырғанын көрсетеді.
Кәсіпорындарға айыппұл салынды
Еңбек заңын бұзған компания басшыларына 1 630 міндетті нұсқама беріліп, жалпы көлемі 187,4 миллион теңгеден асатын айыппұл салынған.
Бірақ басты нәтиже – жазалау емес, жұмыскерлердің ақысын қайтару. Министрлік мәліметінше, қабылданған шаралардың арқасында 859 қызметкерге 535,8 миллион теңге төленген.
Сарапшылардың айтуынша, соңғы жылдары еңбек инспекцияларының тексерулері күшейгенімен, кей кәсіпорындар қаржылық қиындықты сылтау етіп, қызметкерлер алдындағы міндеттемелерін кейінге ысырады. Әсіресе құрылыс, өндіріс және шағын мердігерлік ұйымдарда мұндай жағдай жиі кездеседі.
Еңбек қауіпсіздігі әлі де әлсіз
Алаңдататын тағы бір мәселе – еңбек қауіпсіздігі. Биылдың өзінде 433 құқық бұзушылық дәл осы салада анықталған. Бұл өндіріс орындарындағы қауіпсіздік талаптарының сақталмауы, қорғаныс құралдарының жетіспеуі немесе қызметкерлердің қауіпсіз еңбек жағдайымен толық қамтамасыз етілмеуімен байланысты болуы мүмкін.
Мамандардың айтуынша, еңбек қауіпсіздігіне салғырт қарау кейін өндірістегі жарақаттар мен қайғылы оқиғаларға алып келеді. Сондықтан инспекторлардың бұл бағыттағы бақылауы тек формальды тексеру емес, адамдардың өміріне тікелей қатысты мәселе.
21,9 мың адамның құқығы қорғалды
Жыл басынан бері жүргізілген 2 446 тексерудің нәтижесінде 21,9 мың жұмыскердің еңбек құқығы қорғалған. Бұл — мемлекет еңбек дауларына араласуды күшейтіп отырғанының белгісі.
Дегенмен еңбек нарығындағы жағдай көрсетіп отырғандай, көптеген қызметкер әлі де өз құқығын толық білмейді немесе жұмысынан айырылып қалудан қорқып, заң бұзушылықтарға шағымданбайды.
Сарапшылар жұмыскерлерге еңбек шартына мұқият қарауға, жалақы кешіккен жағдайда үнсіз қалмауға және еңбек инспекциясына жүгінуден қорықпауға кеңес береді. Өйткені ресми шағым көбейген сайын жұмыс берушілердің жауапкершілігі де арта түседі.
