2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстанның конституциялық тарихындағы жаңа кезеңнің бастауы болды.
Осы күннен бастап республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция ресми түрде күшіне енді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл тек заңның жаңаруы емес, мемлекеттің даму бағытын, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін және билік жүйесінің жұмыс қағидаларын қайта айқындайтын маңызды оқиға.
2026 жылғы 15 наурызда өткен республикалық референдумда қазақстандықтар жаңа Конституцияны қолдап дауыс берген болатын. Ал бүгіннен бастап 1995 жылғы Конституцияның күші ресми түрде тоқтатылды.
Неліктен бұл тарихи өзгеріс саналады?
Жаңа Конституция мемлекеттің басты құндылығы ретінде адамды, оның қадір-қасиетін, құқықтары мен бостандықтарын бұрынғыдан да нақтырақ бекітеді. Сонымен бірге мемлекеттік институттардың жауапкершілігін күшейтіп, азаматтардың ел басқаруына қатысу мүмкіндігін кеңейтеді.
Конституциялық Сот бұл өзгерісті Қазақстанның конституциялық дамуының жаңа кезеңі деп бағалады.
«Жаңа Конституцияның күшіне енуі – мемлекет дамуындағы тарихи кезең және Конституция үстемдігіне, адам құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін күшейтуге, құқықтық айқындылықты нығайтуға, мемлекеттік биліктің жауапкершілігін арттыруға, сондай-ақ азаматтардың мемлекет ісін басқаруға қатысуын кеңейтуге негізделген жаңа конституциялық үлгіні бекітеді».
Конституцияда алғаш рет не бекітілді?
Жаңартылған Ата Заңда Қазақстанның даму бағытын айқындайтын бірнеше жаңа қағидат енгізілді.
Олардың қатарында:
- Егемендік пен Тәуелсіздікті қорғау;
- заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету;
- халықтың әл-ауқатын арттыру;
- қоғамдық диалогты дамыту;
- еңбексүйгіштік, білім мен прогресс құндылықтарын нығайту;
- жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру;
- тарихи-мәдени мұраны сақтау және ұлттық мәдениетті қолдау.
Сонымен бірге Конституцияда Қазақстанның егемендігі, тәуелсіздігі, унитарлық құрылымы, аумақтық тұтастығы және басқару үлгісі өзгермейтіні арнайы бекітілген.
Адам құқықтарын қорғау күшейтілді
Жаңа Конституциядағы ең маңызды жаңалықтардың бірі – азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты нормалардың кеңейтілуі.
Енді конституциялық деңгейде:
- ұсталған сәттен бастап қорғаушының көмегіне жүгіну құқығы;
- бас бостандығын шектеуге міндетті түрде сот бақылауы;
- негізсіз ұстауға тыйым салу;
- үнсіз қалу және сұрақтарға жауап бермеу құқығы;
- өзіне немесе жақын туыстарына қарсы куәлік бермеу құқығы;
- кінәсіздік презумпциясы нақты бекітілді.
Бұл кепілдіктер бұрын негізінен қылмыстық іс жүргізу қағидаттары ретінде қарастырылса, енді барлық мемлекеттік органдар орындауға міндетті конституциялық құқықтарға айналды.
Цифрлық құқықтар да Конституцияға енгізілді
Заманауи қоғамдағы өзгерістер алғаш рет Ата Заң деңгейінде көрініс тапты.
Конституция енді:
- дербес деректерді қорғауға;
- цифрлық қауіпсіздікке;
- зияткерлік меншікті қорғауға;
- мемлекеттік органдардың заңсыз әрекеттерінен келген зиянды өтеуге;
- экологиялық жауапкершілікке
конституциялық кепілдік береді.
Бұл цифрландыру дәуіріндегі азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа кезеңі ретінде бағалануда.
Заңдардың кері күші туралы маңызды қағида
Жаңа Конституция азаматтардың құқықтық қорғалуын күшейтетін тағы бір маңызды норманы бекітті.
Енді азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын, сондай-ақ жауаптылықты белгілейтін не күшейтетін заңдардың кері күші болмайды.
Бұл талап барлық мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар үшін міндетті конституциялық қағида ретінде белгіленді.
Қазақстан Халық Кеңесінің рөлі артады
Жаңа Конституцияға сәйкес Қазақстан Халық Кеңесі жоғары консультативтік орган ретінде жұмыс істейді.
Оған заң шығару бастамасы құқығы беріліп, қоғамның мемлекеттік саясатты қалыптастыруға қатысу мүмкіндігі кеңейтілді.
Сонымен қатар мемлекеттік билік тармақтары арасындағы өкілеттіктер қайта бөлініп, заң шығарушы жүйенің жаңа үлгісі қалыптастырылды.
Конституциялық Соттың миссиясы өзгермейді
Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін де Конституциялық Сот өз қызметін жалғастыра береді.
Негізгі міндеті – Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ету, оның барлық аумақта тікелей қолданылуын бақылау және конституциялық құндылықтардың бірыңғай түсіндірілуіне кепіл болу.
Бұл өзгерістер нені білдіреді?
Жаңа Конституция Қазақстан үшін тек құқықтық құжаттың жаңаруы емес. Ол мемлекет дамуының ұзақ мерзімді бағытын белгілейтін саяси әрі құқықтық негізге айналып отыр.
Ендігі кезеңде адам капиталы, ғылым, білім және инновация алғаш рет конституциялық деңгейде стратегиялық басымдық ретінде айқындалды.
Ал азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң үстемдігі мен мемлекеттік жауапкершілік жаңа конституциялық модельдің негізгі өзегіне айналды.
Осылайша, 2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстан тарихында жаңа Ата Заң күшіне енген күн ретінде ғана емес, елдің құқықтық жүйесі жаңа кезеңге қадам басқан күн ретінде есте қалмақ.
