2026 жылдың 1 шілдесі Қазақстанның құқықтық тарихындағы жаңа кезеңнің басталуымен есте қалды.
Дәл осы күні республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция күшіне енді. Құжаттың ең маңызды ерекшелігі – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде бұрынғыдан да нақты әрі күшейтілген деңгейде бекітілуі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгерістер жай ғана заң мәтініндегі түзетулер емес. Сарапшылардың пікірінше, Конституцияның жаңа редакциясы мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынастың жаңа моделін қалыптастырады. Енді көптеген құқықтар мен кепілдіктер тікелей Конституция деңгейінде қорғалады.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаевтың айтуынша, жаңа Негізгі заңның басты идеясы – адам құқықтарының басымдығы.
«Адамды басты құндылық ретінде тану және адам құқықтарының басымдығы идеялары бүкіл Конституцияның мазмұны арқылы көрініс табады. Олар негізгі қоғамдық институттардың барлығына енгізіліп, мемлекет пен азаматтар үшін басты бағдарларды айқындайды. Негізгі заң терең конституциялық жаңғырудың негіздерін бейнелейді және мемлекеттің одан әрі дамуының берік іргетасы болып табылады», – деді Артур Ластаев.
Конституцияның өзегіне айналған адам құқығы
Тәуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет Конституцияның Кіріспесінде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұлжытпай сақтау қағидаты жарияланды.
Сонымен бірге II бөлімнің атауы да өзгерді. Енді ол «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндеттер» деп аталады. Бұл өзгеріс адамның мемлекет алдындағы емес, мемлекеттің адам алдындағы жауапкершілігін айқындай түседі.
Өмір сүру құқығы – абсолютті құндылық
Жаңа Конституцияда адамның өмір сүру құқығы абсолютті құқық ретінде бекітілген.
Бұл құқық адамға туған сәтінен бастап тиесілі және ешкім оны одан айыра алмайды. Мемлекеттің басты міндеттерінің бірі – осы құқықты қорғау.
Қазақстан бірнеше жыл бұрын халықаралық міндеттемелер қабылдап, 2022 жылы өлім жазасынан толық бас тартқан болатын. Енді бұл ұстаным Конституцияның өзінде нақты бекітілді.
Кінәсіздік презумпциясы күшейтілді
Конституция азаматтарды мерзімінен бұрын қоғамдық айыптаудан қорғауға ерекше назар аударады.
Енді адамның кінәсі тек сот шешімімен дәлелденген жағдайда ғана мойындалады. Оған дейін әрбір азамат заң алдында да, қоғам алдында да кінәсіз болып есептеледі.
Бұл қағида адамның ар-намысы мен абыройын қорғауға бағытталған маңызды халықаралық стандарттардың бірі саналады.
Бір құқық бұзушылық үшін екі рет жауапқа тартылмайды
Жаңа Конституцияда әділетті сот төрелігінің негізгі қағидаларының бірі тағы да нақтыланды.
Бір құқық бұзушылық үшін адамды қайтадан жауапкершілікке тартуға болмайды. Бұл халықаралық құқықтағы негізгі кепілдіктердің бірі ретінде бекітілген.
Ешкім өзіне қарсы куәлік беруге міндетті емес
Конституция азаматтардың маңызды құқықтарының бірі – өзіне немесе жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу құқығын нақты бекітеді.
Сонымен қатар ешкім өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.
Бұл қағида діни қызметкерлерге де қатысты. Олар тәубе ету кезінде өздеріне сеніп айтылған мәліметтерді жария етуге міндеттелмейді.
Мұндай нормалар адамды заңсыз қысымнан қорғауға және әділ сот қағидаттарын қамтамасыз етуге бағытталған.
Тұрғын үйге қатысты кепілдіктер кеңейді
Жаңа Конституция азаматтардың тұрғын үй құқықтарын да күшейтті.
Енді сот шешімінсіз адамды тек тұрғын үйінен айыруға ғана емес, оны тұрғын үйден шығаруға да жол берілмейді.
Бұл өзгеріс меншік құқығы мен тұрғын үйге қол сұғылмаушылық кепілдіктерін жаңа деңгейге көтереді.
Сөз бостандығы мен әділ сотқа басымдық
Конституцияда сөз бостандығына қатысты нормалар нақтыланып, жеке басына қол сұғылмаушылық пен әділ сотқа қатысты кепілдіктер де күшейтілді.
Сарапшылар мұны құқықтық мемлекетті нығайтатын маңызды қадамдардың бірі деп бағалайды.
Құқықпен бірге жауапкершілік те артады
Артур Ластаевтың айтуынша, Конституция азаматтарға кең мүмкіндіктер бергенімен, бұл құқықтарды пайдалану жоғары азаматтық жауапкершілікті талап етеді.
«Осы жаңашылдықтардың барлығы Қазақстан азаматтарына жаңа Конституцияда бекітілген іргелі құқықтар мен бостандықтарға кепілдік берілетінін көрсетеді. Алайда оларды пайдалану үлкен жауапкершілікті талап етеді. Бұл азаматтық жауапкершіліктің жоғары деңгейін, заңға, қоғам мүддесіне және өзге адамдардың құқықтарына құрметпен қарауды білдіреді. Еркіндік пен жауапкершілік арасындағы осы тепе-теңдік сақталған жағдайда ғана әділетті, құқықтық әрі өркендеген мемлекет құру мүмкін болады. Сондықтан әрбір азамат өз құқықтарын біліп, оларды қорғап қана қоймай, заңдылықты нығайту мен елдің дамуына қосатын өз үлесін де терең сезінуі маңызды», – деді омбудсмен.
Жаңа Конституцияның басты ерекшелігі – адамның құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттік саясаттың негізгі өлшеміне айналдыруы. Бұл өзгерістер Қазақстандағы құқықтық жүйенің жаңа бағытын айқындап қана қоймай, азаматтардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін маңызды конституциялық кепілдіктерді де күшейтеді. Ал олардың толық жүзеге асуы заңның үстемдігіне де, қоғамның құқықтық мәдениетіне де байланысты болмақ.
