Қазақстанда алаяқтық несиелер күрт азайды: не өзгерді

Қазақстанда қаржылық алаяқтықпен күрес жаңа кезеңге өтті. Соңғы екі жылда заңнамалық өзгерістер, банктерге қойылған жаңа талаптар және Ұлттық Банктің Антифрод-орталығының іске қосылуы нәтижесінде алаяқтық несиелердің саны бірнеше есе азайды, деп хабарлайды DKNews.kz.

Енді азаматтың атына оның келісімінсіз несие рәсімдеу бұрынғыдай оңай емес.

Қаржылық алаяқтық бүгінде Қазақстандағы ең өзекті қауіптердің біріне айналды. Қылмыскерлер енді тек жалған қоңыраумен шектелмейді. Олар психологиялық қысым көрсетеді, өзін банк немесе құқық қорғау органдарының қызметкері ретінде таныстырады, адамдарды өз қолымен несие рәсімдеуге көндіреді, кейін ақшаны бірнеше банк арқылы жылдам шығарып үлгереді.

Мұндай күрделі схемаларға қарсы тұру үшін мемлекет соңғы жылдары қаржы нарығын қорғаудың тұтас жүйесін қалыптастырды.

Алаяқтық несиелер айтарлықтай азайды

Статистика қабылданған шаралардың нәтиже бергенін көрсетіп отыр.

2026 жылдың басынан бері 2,1 миллиард теңгеге 1,3 мың алаяқтық қарыз анықталған.

Салыстыру үшін:

• 2025 жылы – 4,6 миллиард теңгеге 5,1 мың қарыз;
• 2024 жылы – 20,3 миллиард теңгеге 8,7 мың қарыз анықталған.

Бұл көрсеткіштер бірнеше жыл ішінде алаяқтық несиелердің көлемі мен саны бірнеше есеге қысқарғанын көрсетеді.

eGov арқылы несие алуға өзіңіз тыйым сала аласыз

Қаржылық қауіпсіздікті күшейткен ең тиімді жаңалықтардың бірі – несие алудан ерікті түрде бас тарту сервисі.

2024 жылдың ақпанынан бастап кез келген азамат eGov порталында өз атына несие рәсімдеуге тыйым қоя алады.

Бұл ақпарат автоматты түрде барлық кредиттік бюроларға және банктерге жіберіледі. Егер соған қарамастан қаржы ұйымы азаматтың атына несие рәсімдесе, заң бойынша сол қарыз міндетті түрде есептен шығарылады.

Қазірдің өзінде бұл мүмкіндікті 6,5 миллионнан астам қазақстандық пайдаланып үлгерген.

Онлайн несие алу қиындай түсті

Алаяқтардың ең көп пайдаланатын әдісі – азаматты психологиялық қысым арқылы өз қолымен несие рәсімдету.

Осыған байланысты мемлекет бірнеше жаңа қорғаныс механизмін енгізді.

Енді ірі онлайн несие бірден берілмейді.

• 649 мыңнан 1,1 миллион теңгеге дейінгі несие бойынша ақша кемінде 8 сағаттан кейін аударылады;
• 1,1 миллион теңгеден жоғары банк несиелері мен 324 мың теңгеден асатын микронесиелер үшін кемінде 24 сағат күту мерзімі белгіленген.

Осы уақыт ішінде банк мәмілені қайта тексеріп, алаяқтық белгілерінің бар-жоғын анықтайды.

Егер азамат бұрын несие алмаған болса және алғаш рет 649 мың теңгеден жоғары қарыз рәсімдегісі келсе, оны толық онлайн рәсімдеу мүмкін болмайды.

Қарыз алушы міндетті түрде банк бөлімшесіне барып, биометриялық сәйкестендіруден өтуі қажет.

Бұл талап жаңа клиенттердің атынан қашықтан несие рәсімдеу тәуекелін азайтуға бағытталған.

21 жасқа дейінгі және 55 жастан асқан азаматтар үшін онлайн несие алу тәртібі де өзгерді.

Енді олар несие рәсімдеу алдында eGov немесе арнайы банк қосымшасы арқылы жеке келісім беруі тиіс.

Банктер күмәнді мінез-құлықты бақылауға міндетті

Қазір банктер тек құжаттарды ғана емес, клиенттің әрекетін де бағалайды.

Мысалы, мынадай жағдайлар алаяқтық белгісі ретінде қаралады:

• клиенттің үнемі телефонмен сөйлесуі;
• үшінші тұлғалардың нұсқауын орындауы;
• асығыстық танытуы;
• не үшін несие алып жатқанын нақты түсіндіре алмауы.

Осындай белгілер анықталса, банк бірден ірі несие бере алмайды.

Қосымша тексеру жүргізіліп, міндетті түрде 24 сағаттық күту кезеңі енгізіледі.

Биометриялық тексеру міндетті болды

2025 жылдан бастап онлайн несие алу талаптары айтарлықтай қатаңдатылды.

Енді несие рәсімдеу үшін:

• электрондық цифрлық қолтаңба;
• міндетті биометриялық сәйкестендіру қажет.

Тексеру екі кезеңде жүргізіледі, ал барлық материалдар бес жыл сақталады.

Сонымен қатар азаматтың биометриялық деректері ұялы байланыс операторларының мәліметтерімен салыстырылады.

Бұл бөтен адамның фотосуреті немесе ұрланған құжат арқылы несие рәсімдеу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді.

Алаяқтардың құрбаны болған азаматтарға қандай көмек көрсетіледі?

Егер полиция қылмыстық іс қозғап, азамат ресми түрде жәбірленуші деп танылса:

• банк пайыз есептеуді тоқтатады;
• өсімпұл жүрмейді;
• қарызды өндіріп алу уақытша тоқтатылады.

Соның арқасында тергеу кезінде азаматтың берешегі ұлғаймайды.

Тек биылдың өзінде бұл механизм 8,4 миллиард теңгеге жуық 6,2 мың несиеге қолданылған.

Кей жағдайда сотқа жүгінудің де қажеті жоқ

Егер банк заңдағы міндетті талаптардың кем дегенде біреуін бұзса, несие сотсыз-ақ есептен шығарылуы мүмкін.

Мысалы:

• несиеге қойылған ерікті тыйымды елемесе;
• биометриялық сәйкестендіру жүргізбесе;
• міндетті күту мерзімін сақтамаса.

Мұндай жағдайда азамат өз кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.

Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы қалай жұмыс істейді?

2024 жылдың шілдесінен бері Қазақстанда Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы жұмыс істейді.

Бұл жүйе:

• банктерді;
• құқық қорғау органдарын;
• байланыс операторларын

біріктіріп, күдікті операциялар туралы ақпаратпен тәулік бойы алмасады.

Қазірдің өзінде жүйеде 180 мыңнан астам оқиға тіркелген.

Ал 2025 жылдың басынан биылғы 1 мамырға дейін банктер:

• 163 мыңға жуық алаяқтық операцияның алдын алды;
• жалпы сомасы 68 миллиард теңгеден астам қаражатты сақтап қалды.

Сонымен бірге Антифрод-орталықтың көмегімен 28,9 миллиард теңгеден астам күмәнді операция бұғатталған.

Телефон алаяқтарына қарсы қандай өзгерістер енгізілді?

Қазақстанда телефон арқылы жасалатын алаяқтыққа қарсы да жаңа талаптар енгізілді.

Енді:

• бір адамның атына 10 SIM-картадан артық тіркелмейді;
• жаңа SIM-карта тек биометриялық тексеруден кейін беріледі;
• халықаралық қоңырауды қазақстандық нөмір ретінде көрсететін SIM-box құрылғылары заңмен тыйым салынды.

Байланыс операторлары күмәнді трафикті анықтайтын антифрод жүйелерін енгізді.

Нәтижесінде:

• 142,1 миллионнан астам алаяқтық қоңырау;
• 310 мыңнан астам күмәнді телефон нөмірі бұғатталған.

Дропперлерге қылмыстық жауапкершілік енгізілді

Соңғы жылдары алаяқтар ұрланған ақшаны үшінші тұлғалардың банк карталары арқылы шығарып жүргені белгілі.

Мұндай адамдар дропперлер деп аталады.

Енді олар үшін:

• айыппұл;
• мүлікті тәркілеу;
• жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

Сонымен қатар банктер күмәнді P2P-аударымдарды нақты уақыт режимінде бақылап, қажет болған жағдайда оларды бірден бұғаттай алады.

Банктер енді клиенттің бүкіл әрекетін талдайды

Қазақстан банктері тәуекелге бағдарланған жаңа антифрод моделіне көшті.

Енді жүйе тек ақша аударымын ғана емес, сонымен бірге:

• құрылғыны;
• геолокацияны;
• әрекеттердің жылдамдығын;
• операциялардың реттілігін;
• клиенттің әдеттегі мінез-құлқынан ауытқуын

автоматты түрде талдайды.

Егер жүйе күмәнді белсенділікті анықтаса, банк операцияны қосымша растауды сұрауы немесе толық бұғаттауы мүмкін.

Қорытынды

Қазақстан соңғы екі жылда қаржылық алаяқтықпен күресудің жаңа моделін қалыптастырды. Несие рәсімдеуден бастап ұрланған қаражаттың қозғалысын бақылауға дейінгі барлық кезең қамтылды.

Бүгінде азаматтарға өз атына несие алуға тыйым салу мүмкіндігі берілген, онлайн қарыздарға қосымша сүзгілер енгізілген, банктердің жауапкершілігі күшейтілген, биометриялық сәйкестендіру міндеттелген, Антифрод-орталық іске қосылған, ал дропперлер үшін қылмыстық жауапкершілік қарастырылған.

Мамандардың айтуынша, мұндай кешенді шаралар қаржы нарығының қауіпсіздігін арттырып қана қоймай, азаматтардың ақшасы мен құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейін қалыптастырып отыр.