Қазақстанда ауыл шаруашылығын қаржыландыру тәсілі өзгеріп жатыр.
Бұрын саланы қолдау көлемі көбіне бюджеттен қанша қаражат бөлінетініне тәуелді болса, енді мемлекет сол ақшаны банктер мен қаржы нарығынан қосымша капитал тартатын құралға айналдыруға көшті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Нәтижесі де айтарлықтай: 2025 жылы бюджеттен тікелей 153 млрд теңге бөлінгенімен, АӨК-ке бағытталған жалпы қаржы 1 трлн теңгеден асты.
Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекеттік қолдаудың әр теңгесі салаға бірнеше теңге қосымша қаржы тартуға мүмкіндік берген.
Бюджет енді жалғыз қаржы көзі емес
Ауыл шаруашылығы министрлігінің жаңа тәсілінің мәні – мемлекеттің бүкіл саланы өз қаражаты есебінен қаржыландыруы емес.
Бюджет нарықтағы ақшаны арзандататын және жеке капиталды ауыл шаруашылығына тартатын тетік ретінде пайдаланылып жатыр.
Ауыл шаруашылығы вице-министрі Азат Сұлтановтың айтуынша, дәл осы модель мемлекеттік қолдаудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
«Біздің міндетіміз – бюджет қаражатын салаға жай ғана бағыттау емес, оны барынша тиімді пайдалану. Бюджет АӨК-ке бірнеше есе көп қаражат тартуға мүмкіндік беретін қаржылық тетікке айналуы тиіс. Осындай тәсіл бюджет шығыстарын дәл сондай көлемде ұлғайтпай-ақ, қаржыландыру көлемін арттыруға мүмкіндік береді», – деді Азат Сұлтанов.
Шаруа не ұтады?
Жаңа модельдің шаруалар үшін ең маңызды тұсы – несие құнының төмендеуі.
Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер мен қайта өңдеу кәсіпорындары қаржыны жылдық 5–6 пайызбен ала алады.
Ал нарықтағы нақты мөлшерлеме бұдан жоғары болған жағдайда, айырмашылықты мемлекет субсидиялайды.
Яғни мемлекет шаруаға бүкіл несиені бюджеттен бермейді. Оның орнына нарықтағы қарызды арзандатып, банктер мен басқа да қаржы институттарының қаражатын ауыл шаруашылығына бағыттайды.
Бұл тәсілдің басты артықшылығы да осында.
Ақша қайдан тартылады?
Қаржыландыру жүйесі қазір екі негізгі бағыт бойынша жұмыс істейді.
Біріншісі – «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ арқылы берілетін кредиттердің сыйақы мөлшерлемесін субсидиялау.
Екіншісі – «Аграрлық несие корпорациясы» мен «ҚазАгроҚаржының» облигациялар шығарып, қаржы нарығынан ақша тартуы.
Бұл жағдайда да тартылған қаражаттың құнын төмендетуге мемлекет қатысады.
Соның арқасында бюджеттен салыстырмалы түрде аз қаржы жұмсалып, экономикаға әлдеқайда ірі көлемдегі ресурс енгізіледі.
160 миллиардтан 1 триллион теңгеге дейін
Көрсеткіштердің өзі модельдің қаншалықты өзгергенін аңғартады.
2023 жылы АӨК-ті қаржыландыру көлемі 160 млрд теңге болған.
Ал небәрі екі жылдан кейін, 2025 жылы, бұл көрсеткіш 1 трлн теңгеден асып түсті.
Оның ішінде бюджеттен тікелей бөлінген қаражат – 153 млрд теңге. Қалған негізгі бөлігі қаржы нарығы мен басқа да бюджеттен тыс көздерден тартылған.
«Іс жүзінде салаға бөлінетін қаржыландыру көлемінің айтарлықтай артқанын көріп отырмыз. Бұрын мемлекеттік қолдау көлемі бюджет мүмкіндігіне тікелей тәуелді болса, қазір бюджет қаражаты банктер мен қаржы нарығынан қосымша ресурс тартуға мүмкіндік береді. Бұл шаруалардың даму мүмкіндігін кеңейтіп, мемлекет үшін де қолдаудың тиімді тетігін қалыптастырады», – деп атап өтті вице-министр.
Триллион теңге қайда жұмсалады?
Бұл қаражат тек ірі жобаларға кетпейді. Оның едәуір бөлігі шаруалардың күнделікті жұмысына қажетті шығындарды қаржыландырады.
Ақша көктемгі егіс пен күзгі жиын-терім жұмыстарын жүргізуге, тұқым, тыңайтқыш, өсімдіктерді қорғау құралдары мен жанар-жағармай сатып алуға бағытталады.
Тағы бір маңызды бағыт – ауыл шаруашылығы техникасын жаңарту.
Шаруалар жеңілдетілген лизинг арқылы трактор, комбайн және басқа да техника сатып ала алады.
Сонымен қатар қайта өңдеу кәсіпорындарын қаржыландыруға басымдық беріліп отыр. Бұл ауыл шаруашылығы шикізатын жай ғана сатпай, одан қосылған құны жоғары дайын өнім өндіру көлемін арттыру үшін маңызды.
2026 жылы 1,1 трлн теңге жоспарланып отыр
Қаржыландыру көлемі биыл да ұлғаймақ.
2026 жылы бюджеттен қарастырылған 272 млрд теңгенің негізінде шамамен 1,1 трлн теңге көлемінде қаржы тарту жоспарланған.
Бұл ақша көктемгі егіс және күзгі жиын-терім науқанына, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасын сатып алуға бағытталады.
Қазірдің өзінде салаға 894 млрд теңге жіберілген.
Оның:
- 656,4 млрд теңгесі маусымдық егіс жұмыстарын қаржыландыруға;
- 237,6 млрд теңгесі ауыл шаруашылығы техникасын сатып алуға бағытталған.
Ауыл шаруашылығында ақша көбейгенде не өзгереді?
Министрлік қаржыландыруға қолжетімділіктің артуы өндіріс көрсеткіштеріне де әсер етіп отырғанын айтады.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешенінде өндірілген өнімнің жалпы көлемі шамамен 15 трлн теңгеге жеткен.
Соның ішінде:
- өсімдік шаруашылығы – 5,9 трлн теңге;
- мал шаруашылығы – 3,8 трлн теңге;
- қосылған құны жоғары өнім өндірісі – 5,2 трлн теңге.
Әсіресе экспорттағы өсім назар аудартады.
2025 жылы Қазақстанның АӨК өнімдерінің экспорты бір жыл ішінде 37 пайызға өскен.
Егер 2024 жылы экспорт көлемі 5,1 млрд доллар болса, 2025 жылы ол 7 млрд долларға жетті.
Маңыздысы – шетелге сатылған өнімнің жартысынан астамын өңделген тауарлар құрайды.
Яғни экспорт құрылымында тек астық немесе басқа шикізат емес, қайта өңделген өнімнің үлесі артып келеді.
Өсім 2026 жылы да жалғасып отыр
Биылғы алғашқы алты айдың көрсеткіштері де оң динамиканы көрсетеді.
Қаңтар-маусым аралығында АӨК жалпы өнімінің көлемі 4,9 трлн теңгені құрады.
Осы кезеңде:
- өсімдік шаруашылығы өнімдерінің өндірісі 7,7 пайызға;
- мал шаруашылығы – 4,4 пайызға;
- азық-түлік өндірісі – 14,7 пайызға;
- сусын өндірісі 4,4 пайызға өскен.
Бұл көрсеткіштер ауыл шаруашылығындағы қаржының тек көлемі ғана емес, оның қолжетімділігі мен қайда бағытталатыны да маңызды екенін көрсетеді.
Мемлекет бүкіл саланы өзі қаржыландырмайды
Жаңа модельдің логикасы бір қарағанда қарапайым: бюджеттен триллион теңге жұмсаудың орнына мемлекет бірнеше жүз миллиард теңгені нарықтағы әлдеқайда үлкен қаржы ағынын іске қосатын құрал ретінде пайдаланады.
Мұндай жүйе дұрыс жұмыс істесе, бір мезетте бірнеше мәселені шешуге мүмкіндік береді – шаруалардың арзан қаржыға қолжетімділігін арттыру, техниканы жаңарту, қайта өңдеуді дамыту және экспортты көбейту.
«Мемлекет нарықты алмастырып, саланы толығымен бюджет есебінен қаржыландырмауы керек. Оның міндеті – бюджет қаражаты жеке және нарықтық капиталдың едәуір көлемін тартуға негіз болатын жағдай қалыптастыру. Бұл модельдің басты нәтижесі – бюджет қаражатының көлемі емес, оның есебінен қол жеткізілетін экономикалық нәтиже. Яғни өндірісті қаржыландыру, техниканы жаңарту, қайта өңдеуді дамыту, өнім көлемін арттыру және агроөнеркәсіптік кешеннің экспорттық әлеуетін күшейту», – деп қорытындылады вице-министр.
Ендігі негізгі мәселе – тартылған триллион теңгенің көлемі ғана емес, оның шаруалар үшін қаншалықты қолжетімді болып, нақты өндіріс пен табысқа қаншалықты айналатыны.
