Жаңа маусымда тұмауға қарсы вакцинаның құрамы өзгереді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2026–2027 жылғы маусымға Солтүстік жарты шарға арналған үш валентті вакцинаның үш компонентін де толық жаңартты. Бұл ұсынымдар Қазақстан үшін де өзекті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қандай тұмау нұсқалары күтіледі, H1N1 мен H3N2 несімен қауіпті және штамды белгілеріне қарап анықтауға бола ма — осы сұрақтарға Мурад Зияудинович Шахмарданов, медицина ғылымдарының докторы, Ресей Денсаулық сақтау министрлігі Пирогов Университеті Клиникалық медицина институтының инфекциялық аурулар және эпидемиология кафедрасының профессоры жауап берді.
Қазақстан үшін бұл тақырып күзгі эпидемиологиялық маусым қарсаңында ерекше өзекті: ЖРВИ мен тұмаудың өсуі елде дәстүрлі түрде суық мезгілге келеді.
Вакцинаның үш компоненті де ауыстырылды
2026–2027 жылғы маусымның басты ерекшелігі — өткен жылмен салыстырғанда вакцинаның барлық үш штамы жаңартылды.
«Осы маусымның басты жаңалығы — вакциналардың құрамы өткен жылмен салыстырғанда толығымен жаңартылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жаһандық эпидемиологиялық бақылау деректерін саралап, үш штамның барлығын ауыстыруды ұсынды. Бұл бұрын айналымда болған вирустардың айтарлықтай өзгергенін көрсетеді».
Тауық эмбриондары негізінде өндірілетін вакциналар үшін ДДСҰ мына үш өзекті вирустық нұсқаны ұсынды:
- A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09;
- A/Darwin/1454/2025 (H3N2);
- B/Tokyo/EIS13-175/2025, B/Victoria желісі.
«2026–2027 жылғы маусымда Солтүстік жарты шарға арналған вакциналардың құрамына мына штамдар енгізілді:
• A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09 — бізге 2009 жылғы пандемиядан жақсы таныс «шошқа» тұмауының жаңартылған нұсқасы.
• A/Darwin/1454/2025 (H3N2) — «гонконг» тұмауының нұсқасы.
• B/Tokyo/EIS13-175/2025 (B/Victoria желісі) — В типті тұмау вирусы».
Қазақстан үшін де Солтүстік жарты шарға арналған осы ұсынымдар қолданылады.
Сонымен қатар нақты құрам вакцинаны өндіру технологиясына байланысты өзгеруі мүмкін: жасушалық, рекомбинантты және нуклеин қышқылдары негізіндегі вакциналар үшін H3N2 мен B/Victoria бойынша басқа референстік нұсқалар көрсетілген.
Неге вакцина құрамы жыл сайын өзгереді
Тұмау вирусы үнемі өзгеріп отырады.
Вирустың антигендік құрылымындағы ұсақ өзгерістер жиналып, антигендік дрейфке алып келеді. Соның салдарынан өткен жылғы вакцина жаңа нұсқаларға қарсы азырақ тиімді болуы мүмкін.
«Тұмау вирустары үнемі мутацияға ұшырайды. Антигендік дрейф деп аталатын бұл процесс өткен жылғы вакцинаның жаңа, өзгерген штамдарға қарсы тиімділігін төмендетуі мүмкін. ДДСҰ Тұмауды эпидемиологиялық қадағалаудың жаһандық жүйесі — GISRS арқылы 100-ден астам елдегі вирустардың айналымын жыл бойы бақылайды және жылына екі рет вакциналардың құрамын жаңарту бойынша ұсыным береді. Дәл осы үйлесімді жұмыстың арқасында біз ең өзекті қауіптерден қорғану мүмкіндігіне ие боламыз».
ДДСҰ Солтүстік және Оңтүстік жарты шар үшін вакциналардың құрамына қатысты ұсынымдарды жылына екі рет жаңартып отырады.
Сондықтан 2025–2026 жылғы вакцина мен 2026–2027 жылғы маусымға арналған вакцинаның антигендік құрамы бірдей емес.
H3N2: неге бұл штамға ерекше назар аударылады
Үш компоненттің бірі — A(H3N2), оны жиі «гонконг тұмауы» деп атайды.
Алайда штамның атауы инфекция әр адамда міндетті түрде ауыр өтеді дегенді білдірмейді. Негізгі қауіп — асқыну ықтималдығында.
«Кез келген тұмау штамының қауіптілігі оның атауымен емес, ауыр асқынулар туғызу қабілетімен анықталады. Дегенмен осы маусымдағы штамдардың кейбір ерекшеліктері бар».
Шахмардановтың айтуынша, өткен маусымда H3N2 вирусының өзгерген нұсқасы әлемнің көптеген елінде таралған.
«A(H3N2) штамы — «гонконг тұмауы» — дәстүрлі түрде патогендігі жоғары нұсқалардың бірі саналады. Өткен маусымда осы вирустың айтарлықтай өзгерген нұсқасы пайда болып, бүкіл әлемге таралды және бірқатар елде эпидемиологиялық маусымның ертерек басталуына ықпал етті. ДДСҰ деректері бойынша, дәл осы нұсқа A(H1N1)-мен қатар сырқаттанушылық құрылымында басым болды».
Қазақстандықтар үшін нақты штамның атауынан гөрі аурудың қалай өтіп жатқаны және асқыну қаупі маңыздырақ.
Балалар, егде жастағы адамдар және созылмалы аурулары бар науқастарға ерекше назар қажет.
B тұмауы маусымның екінші бөлігінде күшеюі мүмкін
Жаңа вакцинаның тағы бір компоненті — B/Victoria тұмау вирусы.
Ол А типті вирустармен қатар айналымда болып, эпидемиологиялық маусымның екінші жартысында сырқаттанушылықтың жаңа толқынын туғызуы мүмкін.
«Вакцина құрамына кіретін B/Victoria штамы да аурудың ауыр өтуіне себеп болуы мүмкін, әсіресе балаларда, егде жастағы адамдарда және иммунитеті әлсіреген пациенттерде. В типті тұмаудың эпидемиологиялық маусымның екінші жартысында айналымда жүрген А типті тұмау вирустарына жиі қосылып, сырқаттанушылықтың екінші толқынын туғызуы мүмкін екенін есте ұстаған жөн».
Сондықтан қыстың ортасында сырқаттанушылықтың азаюы эпидемиологиялық маусым толық аяқталды деген сөз емес.
Қазақстанда да ЖРВИ мен тұмауға эпидемиологиялық мониторинг бүкіл күзгі-қысқы кезеңде жүргізіледі.
H1N1 мен H3N2-ні симптомдары арқылы ажыратуға бола ма
Іс жүзінде мүмкін емес.
Тұмаудың әртүрлі нұсқалары бір-біріне өте ұқсас клиникалық белгілер береді.
«Инфекционист ретінде мынаны ерекше атап өткім келеді: H1N1 штамы, H3N2 немесе В типті тұмау тудырған ауруды клиникалық белгілері бойынша бір-бірінен ажырату іс жүзінде мүмкін емес. Бұл вирустардың симптомдары өте ұқсас:
• Жоғары температура
• Қатты бас және бұлшықет ауруы
• Жалпы әлсіздік және интоксикация
• Құрғақ жөтел, тамақтың ауыруы
• Мұрынның бітелуі».
Сондықтан температураға, жөтелге немесе басқа бір белгіге қарап «шошқа тұмауы», «гонконг тұмауы» немесе B тұмауы деп өздігінен анықтау сенімді нәтиже бермейді.
Науқас үшін ең маңыздысы — жағдайының ауырлығын дұрыс бағалау.
Нақты штамды зертхана анықтайды
Вирустың нақты түрін зертханалық диагностика арқылы анықтауға болады.
Алайда бұл мәлімет ең алдымен эпидемиологтар үшін маңызды: олар халық арасында қандай вирустар айналымда жүргенін бақылайды.
«Штамды нақты анықтау тек зертханалық диагностика — ПТР-тест арқылы мүмкін. Алайда емдеу мен болжам үшін бұл эпидемиологиялық мониторингтегідей шешуші мәнге ие емес. Ең бастысы — тұмауды дер кезінде анықтап, дәрігердің бақылауымен емдеуді бастау және пневмония, бронхит, синусит, созылмалы аурулардың асқынуы секілді салдарға жол бермеу».
Жоғары температура мен жағдайдың күрт нашарлауы кезінде «бұл нақты қай штам?» деген сұрақтан бұрын дер кезінде медициналық көмекке жүгіну маңызды.
Әсіресе ауру ауыр өтіп жатса.
Қазақстанда тұмау маусымы қашан басталады
Қазақстанда ЖРВИ мен тұмаудың өсуі дәстүрлі түрде күзгі-қысқы кезеңге келеді.
Денсаулық сақтау министрлігі мен санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары жаңа маусым алдында жыл сайын профилактикалық шаралар кешенін бекітеді.
Қазақстан жағдайында Мәскеуге қатысты бастапқы болжамды тікелей қолдануға болмайды. Дегенмен Шахмарданов эпидемиологиялық маусымның жалпы заңдылығын былай түсіндіреді:
«Сырқаттанушылықтың негізгі өсуі дәстүрлі түрде күзгі-қысқы кезеңге келеді. Адамдар демалыстан оралып, балалар мен студенттер ұйымдасқан ұжымдарға қайта қосылған кезде эпидемиологиялық маусымның алғашқы толқыны басталады».
Оқу жылының басталуы да эпидемиологиялық ахуалға әсер етеді: мектеп оқушылары мен студенттер ұжымдарға қайта оралады, ал күн суытқанда адамдар жабық ғимараттарда көбірек уақыт өткізеді.
Тұмаудың екінші толқыны қашан болуы мүмкін
Эпидемиологиялық маусым бір ғана толқынмен шектелмеуі ықтимал.
В типті тұмаудың белсенділігі қыстың соңы мен көктемнің басында артуы мүмкін.
«Эпидемиологтардың бақылауы бойынша, екінші толқын көбіне В типті тұмау вирусының белсенділігімен байланысты және ақпанның соңы — наурыздың басына сәйкес келуі мүмкін. Эпидемиологиялық кезеңде сырқаттанушылық толқындары қыркүйектен сәуірге дейін тіркеледі. Жаңа жыл мерекелерінен кейін де адамдардың ұжымдарға қайта оралуына байланысты сырқаттанушылықтың өсуі жиі байқалады».
Бұл Қазақстандағы нақты эпидемиологиялық болжам емес, тұмау маусымының жалпы динамикасына қатысты сараптамалық түсіндіру.
Елдегі нақты жағдайды Қазақстанның санитариялық-эпидемиологиялық қызметінің мониторингі көрсетеді.
Қазақстанда кімдер тегін вакцина ала алады
Өткен эпидемиологиялық маусымдардың тәжірибесіне қарағанда, мемлекет вакцинаны ең алдымен қауіп тобына кіретін азаматтарға сатып алады.
Бюджет есебінен медицина қызметкерлері, медициналық көрсеткіштері бойынша қауіп тобына кіретін балалар мен ересектер, жабық мекемелердің тәрбиеленушілері және санитариялық органдар белгілейтін басқа санаттар вакцина алған.
Қалған азаматтар үшін екпе жұмыс беруші есебінен немесе ақылы түрде қолжетімді болуы мүмкін.
2026–2027 жылғы маусымға арналған нақты тізімді Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі мен санитариялық қызметтің ресми шешімдері бойынша нақтылаған дұрыс.
2026–2027 жылғы маусымда не өзгерді
Ең үлкен өзгеріс — ДДСҰ өткен маусыммен салыстырғанда үш валентті вакцинаның барлық үш компонентін ауыстырды.
Бұл адамзат бұрын кездеспеген үш жаңа вирус пайда болды дегенді білдірмейді.
H1N1, H3N2 және B/Victoria мамандарға бұрыннан белгілі. Бірақ олардың айналымдағы нұсқалары өзгеріп отырады, сондықтан вакцина құрамы да эпидемиологиялық жағдайға сәйкес жаңартылады.
Қазақстан үшін практикалық қорытынды қарапайым: 2026–2027 жылғы маусымға ДДСҰ ұсынымдарына сәйкес жаңартылған және елде қолдануға рұқсат етілген вакцина қажет.
Ал тұмаудың нақты штамын температураға, жөтелге немесе бұлшықет ауырсынуына қарап өздігінен анықтау мүмкін емес.
