456 ядролық жарылыс тоқтады. Семей ядролық сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл толуына орай Астанада Қазақстанның антиядролық саясаты, полигон зардаптары және бейбіт атомды дамыту бағыты талқыланды, деп хабарлайды DKNews.kz.
ҚР Президенті Іс басқармасының Президенттік орталығында «Қазақстан Республикасының ядролық қаруға қарсы саясаты: тарих тағылымы, ұлттық доктрина және геосаяси шынайылық» атты дөңгелек үстел өтті. Оған мемлекеттік органдар, халықаралық ұйымдар, ғылыми қауымдастық, даму институттары мен азаматтық қоғам өкілдері және қазақстандық сарапшылар қатысты.
40 жылдан астам уақытта Семейде 456 ядролық жарылыс жасалды
1991 жылғы 29 тамызда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Семей ядролық сынақ полигоны жабылды. Сол кезде ол қуаты жағынан АҚШ-тағы Невада полигонынан кейін әлемде екінші орында тұрған.
2019 жылы полигонның жабылған күні Қазақстандағы республикалық мерекелік даталар тізбесіне енгізілді. Ал БҰҰ 2009 жылы 29 тамызды Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні деп жариялады.
Президенттік орталықтың директоры Бақытжан Темірболат бұл шешімнің Қазақстан әлі КСРО құрамында болған кезеңде қабылданғанына назар аударды.
«Бұл шешімнің аса күрделі болғанын атап өткен жөн, өйткені ол Қазақстан әлі де КСРО құрамында болған кезеңде қабылданды. «Қырғи-қабақ соғыс» дәуірінде Кеңес Одағының басшылығы полигонды стратегиялық ядролық тепе-теңдік жүйесінің аса маңызды элементі ретінде қарастырды. Халықтың бұлтартпас ерік-жігерінің жарқын көрінісі ядролық сынақтарды тоқтатуға ұмтылған түрлі елдердің азаматтарын біріктірген «Невада–Семей» қоғамдық қозғалысы болды. Оның идеялық бастамашысы әрі ұйымдастырушысы биыл 90 жылдық мерейтойын атап өтіп отырған көрнекті қазақ ақыны Олжас Сүлейменов болды. Семей полигонының жабылуы 40 жылдан астам уақытқа созылған ядролық сынақтар кезеңіне нүкте қойды. Осы уақыт аралығында еліміздің аумағында 456 жарылыс жасалды, яғни сынақтар шамамен айына бір рет жүргізіліп отырған. Бұл ауыр экологиялық және әлеуметтік-экономикалық зардаптарға әкелді. Бір жарым миллионнан астам адам радиацияның зиянды әсеріне ұшырады. Аумағы 300 мың шаршы километрден астам жер ауыл шаруашылығы айналымынан шығарылды, бұл көлемі жағынан Италия аумағымен шамалас. Семей полигоны жабылғаннан кейін әлемдегі басқа да ірі ядролық сынақ полигондары – Невада, Жаңа Жер, Лоб-Нор және Муруроа – өз қызметін тоқтатты. Осылайша, ядролық сынақтарға тыйым салу бастамасы жаһандық сипатқа ие болды. Қазақстан ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан әлемдегі алғашқы мемлекет болып, жаһандық антиядролық қозғалыстың көшбасшыларының бірі мәртебесіне лайықты түрде ие болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жаһандық ядролық қаруды таратпау режимін нығайтуға бағытталған дәйекті саясат ұстанып, 2045 жылға қарай ядролық қарудан толық бас тарту идеясын ілгерілетіп келеді. Сонымен қатар Қазақстан атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды және ядролық энергетиканы дамытуды қолдайтын мемлекет ретінде өз ұстанымын сақтап келеді. Екі атом электр станциясын салу туралы шешім осы стратегиялық бағыттың айқын көрінісі болып табылады», — деді Бақытжан Темірболат.
1,5 миллионнан астам адам радиация әсеріне ұшырады
Семей полигонының тарихындағы ең ауыр көрсеткіштердің бірі — сынақтардың адамдар мен жерге тигізген зардабы.
Іс-шарада келтірілген деректер бойынша:
- полигонда 456 ядролық жарылыс жасалды;
- сынақтар 40 жылдан астам уақытқа созылды;
- 1,5 миллионнан астам адам радиацияның зиянды әсеріне ұшырады;
- 300 мың шаршы шақырымнан астам аумақ ауыл шаруашылығы айналымынан шығарылды.
Соңғы көрсеткіштің ауқымын түсіну үшін дөңгелек үстелде бұл аумақтың көлемі Италия территориясымен шамалас екені айтылды.
Сондықтан Семей полигонының жабылуы тек әскери нысанның жұмысын тоқтату емес, Қазақстан үшін ондаған жылға созылған экологиялық, медициналық және әлеуметтік зардаптармен күрестің жаңа кезеңіне айналды.
18 мың шаршы шақырым аумақ зерттелді
Полигон жабылғаннан кейінгі жұмыс сынақ инфрақұрылымын жою және бұрынғы ядролық аумақтың радиациялық жағдайын зерттеуге бағытталды.
Қазақстан Республикасы Атом энергиясы агенттігі төрағасының орынбасары Тимур Жантикин осы кезеңде атқарылған жұмыстардың көлемін атады.
«Семей полигоны жабылғаннан кейін Қазақстан аумақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ядролық сынақтардың зардаптарын жою бағытындағы міндеттерді жүйелі түрде жүзеге асырып келеді. Осы жылдар ішінде сынақ инфрақұрылымының едәуір бөлігі жойылып, 18 мың шаршы шақырымнан астам аумақта кешенді радиациялық-экологиялық зерттеу жүргізілді. Бүгінде жинақталған тәжірибе елімізге ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық режимді нығайтумен қатар, атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды дамытуға мүмкіндік береді», — деді Тимур Жантикин.
Бұл жерде Қазақстанның қазіргі атом саясатының екі бағыты түйіседі: ядролық қаруды таратпау және атом технологияларын бейбіт мақсатта пайдалану.
«Невада – Семей» қозғалысы екі миллионнан астам адамды біріктірді
Полигонның жабылуына алып келген қоғамдық қысымның маңызды бөлігі 1989 жылы құрылған «Невада – Семей» халықаралық антиядролық қозғалысымен байланысты.
Қозғалыстың вице-президенті, Қазақстанның атом саласының еңбек сіңірген қызметкері Сұлтан Картоев оның ауқымына тоқталды.
«Семей ядролық сынақ полигонының жабылуы Қазақстан халқының бірлігі, «Невада – Семей» антиядролық қозғалысының азаматтық ұстанымы және дәйекті мемлекеттік саясаттың нәтижесі болды. 1989 жылы құрылған қозғалыс екі миллионнан астам қазақстандықты біріктіріп, ядролық сынақтарға қарсы және ядролық қарусыз әлем орнату жолындағы күрестің символына айналды. Бүгінде Қазақстанның ядролық қарусыздану жолы халықаралық маңызға ие. Біздің міндетіміз – тарихи жадты сақтау, осы тәжірибені жас ұрпаққа жеткізу және бейбітшілік, ядролық қарусыздану мен жаһандық қауіпсіздік идеяларын дәйекті түрде ілгерілетуді жалғастыру», — деді Сұлтан Картоев.
Қозғалыстың идеялық бастамашысы әрі ұйымдастырушысы Олжас Сүлейменов биыл 90 жылдық мерейтойын атап өтуде.
Жапония Қазақстанды сенімді серіктестерінің бірі деп атады
Дөңгелек үстелде Қазақстанның антиядролық тәжірибесінің халықаралық қыры да қозғалды.
Жапонияның Қазақстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Ииджима Ясумаса екі мемлекетті ядролық қарудың зардаптарына байланысты тарихи тәжірибе жақындастыратынын айтты.
«Жапония мен Қазақстан ядролық қаруды қолданудың қайғылы зардаптарына байланысты ортақ тәжірибеге ие. Екі ел де ядролық қарусыз әлемге қол жеткізу жолындағы халықаралық күш-жігерде жетекші рөл атқарып келеді. Бұл бағытта Қазақстан Жапония үшін ең сенімді серіктестердің бірі болып табылады. Екі елдің медициналық мекемелері мен университеттері көптеген жылдар бойы радиацияның әсерінен зардап шеккендерді емдеу саласында ынтымақтастық орнатып келеді. Жапония да бірнеше рет медициналық құрал-жабдықтар беру арқылы қолдау көрсетті. Біз атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы екіжақты ынтымақтастықты одан әрі тереңдетуге үміттіміз. Атап айтқанда, Жапонияның Атом энергиясы агенттігі мен Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығы және Ядролық физика институты арасындағы ынтымақтастықты дамыту маңызды», — деді Ииджима Ясумаса.
Бұл ынтымақтастықтың практикалық бағыты радиациядан зардап шеккен адамдарды емдеуден бастап атом энергиясын бейбіт пайдалану саласындағы ғылыми байланыстарға дейін созылып отыр.
Қазақстан 2045 жылға қарай ядролық қарудан бас тартуды ұсынады
Дөңгелек үстелдегі пікірталас тарихи оқиғалармен шектелген жоқ. Қатысушылар қазіргі ядролық дипломатия, жаһандық қауіпсіздік және ядролық қаруды таратпау мәселелерін де талқылады.
Қазақстан ядролық қарусыздануды сыртқы саясаттағы бағыттарының бірі ретінде жалғастырып келеді. Қасым-Жомарт Тоқаев 2045 жылға қарай ядролық қарудан толық бас тарту идеясын ілгерілетуде.
Сонымен қатар ел атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалануды және ядролық энергетиканы дамытуды қолдайды. Дөңгелек үстелде екі атом электр станциясын салу туралы шешім осы бағытпен байланыстырылды.
Яғни Семей полигонының 35 жылдығы Қазақстан үшін өткеннің датасы ғана емес. Елдің алдында ядролық сынақтардың тарихи зардабын есте сақтай отырып, бейбіт атом технологияларын дамыту міндеті тұр.
Іс-шараға 40-тан астам адам қатысты. Қазақстанның тұңғыш Сыртқы істер министрі Төлеутай Сүлейменов, Нұрсұлтан Назарбаев Қоры Жобалық кеңсесінің басшысы Ерлан Сатаев және Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының Астана қаласындағы бөлімшесінің директоры Майра Мұқышева баяндама жасады.
Кездесу қорытындысында қатысушылар халықаралық ынтымақтастықты жалғастыру, ядролық сынақтардың зардаптары туралы тарихи жадты сақтау және жастардың жаһандық ядролық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі білімін арттыру қажеттігін көтерді.
Бұған дейін біз Қазақстанның атом энергетикасын дамыту және жаңа АЭС жобаларына қатысты материалдарды жариялаған едік. Семей полигоны жабылғаннан кейінгі 35 жылда елдің ядролық күн тәртібі қарудан бас тартудан бейбіт атомды дамытуға дейінгі жаңа кезеңге өтті.
