Айыппұл басты құрал болмады. Софияда төмен шығарындылар аймағының талаптарын бұзатын автокөліктер саны айыппұлдарды толық көлемде өндіріп алу басталғанға дейін-ақ шамамен 93 пайызға азайды. Алматы үшін бұл тәжірибенің мәні айыппұл мөлшерінде емес, камералардың жұмысында, сапалы деректерде, түсінікті ережелерде және тұрғындарға ұсынылатын баламаларда болып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Алматының атмосфералық ауаны қорғау қағидаларын енгізу жөніндегі жұмыс делегациясы төмен шығарындылар аймағының LEZ – Low Emissions Zone жұмысын зерттеу үшін Болгарияның София қаласына барды. Сапардың бастамашысы Almaty Air Initiative (AAI) қоры болды. Делегация құрамына қор, «Eco Almaty» ЖШС, LEZ операторы – «Алматы Паркинг» КМК өкілдері және жұмыс тобының мүшелері кірді.
Сапар қорытындысы бойынша Almaty Air Initiative Софиядағы LEZ жұмысы және оның тәжірибесін Алматыда қолдану мүмкіндігі туралы толық аналитикалық есеп дайындады.
София тәжірибесінің Алматы үшін ерекше маңызы бар. Екі қала да таулы ойпатта орналасқан, қыста температуралық инверсияға, ескі автокөліктердің көптігіне және жеке секторды қатты отынмен жылыту салдарынан болатын ауа ластануына тап болады.
Күніне 20 мың көліктен 1,3–1,4 мың бұзушылыққа дейін
Шектеулер енгізілгенге дейін Софиядағы болашақ LEZ аумағында экологиялық класы ең төмен шамамен 20 мың автокөлік тәулігіне жүрген.
Аймақ іске қосылғаннан кейін жағдай тез өзгере бастады.
2024 жылғы 1–7 желтоқсан аралығында аймақта тәулігіне орта есеппен шамамен 3 700 бұзушылық тіркелді. Ал 2026 жылғы ақпанға қарай олардың саны күніне 1 300–1 400-ге дейін төмендеді.
Шектеулер енгізілгенге дейінгі кезеңмен салыстырғанда бұл шамамен 93 пайызға аз.
Мұндағы Алматы үшін ең қызықты деталь — нәтиженің айыппұлдарды толық көлемде өндіріп алу басталғанға дейін қалыптасуы.
Жүргізушілерге ақпарат беру, бұзушылықтарды автоматты түрде тіркеу және хабарламалар жіберудің өзі олардың мінез-құлқына әсер еткен.
Яғни жүргізуші үшін тек айыппұл көлемі емес, бұзушылықтың міндетті түрде тіркелетінін түсіну де маңызды факторға айналған.
Алматыдағы LEZ әзірге ешкімге айыппұл салмайды
Алматы қазір бұл жолдың бастапқы кезеңінде.
2026 жылғы 28 сәуірден бастап әкімдік Богенбай батыр – Абай – Желтоқсан – Достық даңғылдары арасындағы аумақта төмен шығарындылар аймағының техникалық пилотын іске асырып жатыр.
Бұл аумақта болашақта экологиялық класы төмен автокөліктердің кіруіне шектеу қойылуы мүмкін.
Алайда 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін қозғалыс әдеттегі режимде жүзеге асырылады: шектеу, айыппұл және кіру ақысы қарастырылмаған.
Қазір қала камералардың, радарлық сенсорлардың және көлікті тану жүйелерінің жұмысын тексеріп жатыр.
Сонымен бірге трафик туралы деректер ауа сапасы датчиктерінің көрсеткіштерімен синхрондалып, IT-қызметтер, экологтар және қозғалысты басқару мамандары арасындағы ақпарат алмасу пысықталуда.
София тәжірибесі Алматының дәл осы кезеңді асықпай өткізуі қажет екенін көрсетті.
Айыппұлдың көлемінен бұрын цифрлық жүйе жұмыс істеуі керек
Софияда бұзушылықтар камералар арқылы автоматты түрде тіркеледі.
Бірақ көлікті камераға түсіру мен нақты айыппұл өндіріп алудың арасында күрделі әкімшілік тізбек бар екені анықталған.
Процесті дерекқорлардың бытыраңқылығы, құжаттарды рәсімдеудің ұзақтығы және қағаз түріндегі хабарламаларды жіберу қажеттілігі қиындатқан.
Сондықтан Софияның негізгі сабақтарының бірі айыппұл көлеміне емес, толық жұмыс істейтін цифрлық тізбекке қатысты.
Бұзушылықты тіркеу, көлік пен оның иесін анықтау, хабарлама жіберу және төлем жасау бір жүйеде жұмыс істеуге тиіс.
Егер осы тізбектің бір бөлігі істемесе, жоғары айыппұлдың өзі тиімді құралға айналмайды.
Алматыдағы қазіргі техникалық пилоттың бір міндеті де осындай мәселелерді нақты шектеулер енгізілмей тұрып анықтау.
Жұлдыз Сәулебекова: «Мұндай нәрселер ресми есептерге сирек енеді»
Almaty Air Initiative атқарушы директоры Жұлдыз Сәулебекова София тәжірибесін зерттеудің Алматы үшін неге маңызды екенін түсіндірді.
«Біз үшін бұл жолдан жақында ғана өткен қаланың тәжірибесін, бүкіл қиындығы әлі де есте тұрғанда үйренгеніміз маңызды болды. Сондықтан біз Софиядағы LEZ-ді жобалаған, іске қосқан және әкімшілендіріп отырған адамдармен тікелей сөйлестік. Не нәрсе іске асты, қай жерде қиындықтарға тап болды және бүгін қандай шешімді басқаша қабылдар еді? Мұндай нәрселер ресми есептерге сирек енеді, бірақ дәл осылар қазір бұл жолды енді бастап келе жатқан Алматы үшін аса маңызды».
Алматы делегациясы София әкімі Васил Терзиевпен, муниципалитеттің бейінді бөлімшелерімен, қалалық кеңес депутатымен, аудан әкімшілігімен, дәрігерлер қауымдастығының өкілімен және тәуелсіз сарапшылармен кездесті.
Бұл кездесулер LEZ-ді енгізудің ресми есептерде көріне бермейтін практикалық қиындықтарын талдауға мүмкіндік берген.
Ескі көліктерге шектеу қою – жүйенің бір бөлігі ғана
София тәжірибесі көлікпен ғана шектелмейді.
Қала көмір мен отынды пайдалануға қойылған шектеулерді тұрғындарға жылыту жабдықтарын тегін ауыстыру бағдарламасымен қатар енгізген.
2026 жылдың басына қарай шамамен 11 мың үй шаруашылығындағы 20 мыңға жуық құрылғы ауыстырылды.
Өтініш беріп, жабдықтың ауыстырылуын күтіп отырған тұрғындар санкциялардан босатылады.
Бұл тәсіл экологиялық талаптардың тұрғындарға қосымша қаржылық салмақ түсірмеуі үшін әлеуметтік қолдау механизмдерінің қажет екенін көрсетеді.
Алматы үшін бұл мәселе де тікелей өзекті.
Қала көліктен шығатын ластануды азайтумен қатар жеке сектордағы қатты отынды пайдалануды қысқарту бағытында жұмыс жүргізіп жатыр.
Айдана Касен: шектеу халықты қолдаумен қатар жүруі керек
«Eco Almaty» бас директорының орынбасары Айдана Касен Софиядағы басты сабақтардың бірі шектеулерді кезең-кезеңімен енгізу екенін атап өтті.
«София тәжірибесі экологиялық шектеу кезең-кезеңімен енгізіліп, халықты қолдау шараларымен қатар жүргенде барынша тиімді болатынын көрсетті. Бұл Алматы үшін ерекше өзекті, өйткені қала қазір көліктен де, жеке сектордан да шығатын шығарындыны азайту бағытында қатар жұмыс істеп жатыр. Бүгінде Алматыда LEZ-дің техникалық пилоты жүзеге асып жатыр. Ол шектеулер енгізілгенге дейін инфрақұрылымды, деректердің сапасын және әкімшілендіру тетіктерін тексеруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар тұрғындарға қаржылай шығын келтірмей, қатты отыннан бас тартуға көмектесу үшін демеушілік қаражат есебінен жеке үйлерді тегін газдандыру жұмысы атқарылып жатыр».
София тәжірибесі экологиялық талаптарды, әлеуметтік қолдауды және тұрғындар үшін қолжетімді баламаларды қатар қарастырғанда тұрақты нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсетеді.
Алдымен балама, содан кейін шектеу
Софияда LEZ бірден бүкіл қалаға енгізілген жоқ.
Алғашқы кезеңде шектеулер тарихи орталықтың шағын аумағын және ең көп ластайтын автокөлік санаттарын ғана қамтыды.
Аймақ шекарасы арқылы өтетін магистральдар транзиттік қозғалыс үшін ашық қалдырылды. Айналма бағыт кеңейтіліп, қоғамдық көлік жолағымен толықтырылды.
AAI сарапшылары Алматыға да осы логиканы қолдануды ұсынады.
Шектеулер енгізілмей тұрып қоғамдық көлікті, автотұрақтарды және түсінікті айналма бағыттарды дамыту қажет.
Өйткені көлігіне шектеу қойылған адамға басқа қозғалыс тәсілі ұсынылмаса, экологиялық саясат оның күнделікті шығынын ғана арттыруы мүмкін.
София жағдайында балама маршруттар мен қолдау шаралары шектеулердің бір бөлігі ретінде қарастырылған.
Алматы LEZ-дің ауаны шынымен тазартқанын дәлелдеуі керек
София тәжірибесінде тағы бір әлсіз тұс анықталды.
Қаланың LEZ аумағында ресми ауа сапасын бақылау станциялары жоқ.
Сондықтан билікке аймақтың нақты әсерін ауа райынан, температуралық инверсиядан және басқа факторлардан ажырату қиын.
AAI Алматы үшін бастапқы көрсеткіштерді шектеулер енгізілгенге дейін тіркеуді ұсынады.
Көлік ағыны туралы деректер ауа сапасының көрсеткіштерімен синхрондалуы, ал нәтиже тәуелсіз бағалануы керек.
Бұл жерде мәселе тек LEZ аумағына қанша ескі көлік кірмей қалғанында емес.
Негізгі сұрақ — соның нәтижесінде ауаның сапасы нақты жақсарды ма?
Алматы қазіргі пилот кезінде трафик көрсеткіштерін ауа сапасы датчиктерімен салыстырып жатыр. Бұл кейін LEZ нәтижесін тек көлік статистикасымен емес, экологиялық көрсеткіштермен де бағалауға мүмкіндік беруі тиіс.
Zakon.kz
София Алматыға жеті нақты ұсыныс берді
Сапар қорытындысы бойынша Almaty Air Initiative Алматыдағы LEZ-ді одан әрі дамытуға арналған жеті негізгі ұсыныс тұжырымдады.
Біріншіден, денсаулыққа ең көп зиян келтіретін ластану көздерін анықтап, реттеу басталғанға дейін бастапқы көрсеткіштерді тіркеу қажет.
Екіншіден, ведомстволар мен дерекқорлардың жұмысын біріктіріп, бір жауапты үйлестіруші белгілеу ұсынылған.
Үшіншіден, дәрігерлерге, тәуелсіз сарапшыларға, қоғамдық ұйымдарға және тұрғындарға талқылауға қатысу мүмкіндігін беру керек.
Төртіншіден, осал үй шаруашылықтары мен ең ескі көлік иелеріне атаулы көмек қарастырылуы тиіс.
Бесіншіден, шектеу енгізілмей тұрып қоғамдық көлік, автотұрақтар және айналма бағыттар секілді нақты балама қажет.
Алтыншыдан, санкциялар басталғанға дейін бұзушылықты тіркеуден төлемге дейінгі әкімшілендірудің цифрлық тізбегі толық жұмыс істеуі керек.
Жетіншіден, ерекше жағдайлар шын мәнінде осал топтарға көмектесуге бағытталып, ережені айналып өтудің құралына айналмауға тиіс.
Бұл ұсыныстардың толық нұсқасы Almaty Air Initiative қорының зерттеуінде жарияланған.
Алматыда әзірге уақыт бар: техникалық пилот 2026 жылғы 31 желтоқсанға дейін жалғасады және осы кезеңде айыппұл, ақылы кіру немесе қозғалысқа нақты шектеу жоқ.
София тәжірибесіндегі негізгі көрсеткіш Алматы үшін енді практикалық сынаққа айналады: дұрыс ұйымдастырылған жүйе жүргізушілердің мінез-құлқын айыппұлдарды толық өндіріп алуға дейін-ақ өзгертіп, бұзушылықтарды шамамен 93 пайызға қысқарта алды.
