Қазақстан енді тек көмек алушы емес.
KazAID арқылы ел шетелге ақша ғана емес, мемлекеттік басқару, білім беру және цифрландыру тәжірибесін де ұсынып, халықаралық даму көмегін сыртқы байланыстардың жеке құралына айналдырып келеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің ресми дерегіне сәйкес, KazAID жұмыс істеген алғашқы бес жылда дамуға ресми көмек жобаларын қаржыландыру көлемі 183 млн АҚШ долларына жеткен. Бағдарламалар 40-тан астам елді қамтыды.
Бұл сандардың артындағы қызық өзгеріс — Қазақстан көмек берудің классикалық үлгісімен шектелмей, өзінің институттары мен технологияларын экспорттай бастады.
183 млн доллардың жанындағы тағы бір маңызды цифр бар
KazAID мәліметінше, бес жыл ішінде Қазақстан 34 млн доллардан астам гуманитарлық көмек көрсеткен. Бірақ бұл соманы 183 млн долларлық дамуға ресми көмекпен араластыруға болмайды.
Қазақстанның «Дамуға ресми көмек туралы» заңында гуманитарлық көмек ДРК құрамына кірмейтіні тікелей көрсетілген. Сондықтан бұл екі көрсеткіш мемлекеттік қолдаудың екі бөлек бағытын сипаттайды.
Заң 2014 жылғы 10 желтоқсанда қабылданды. Онда дамуға ресми көмектің мақсаттарының арасында Қазақстанның халықаралық байланыстарға интеграциясын тереңдету, өңірлік және жаһандық қауіпсіздықты нығайту, серіктес елдермен саяси, экономикалық, білім беру және ғылыми байланыстарды дамыту қарастырылған.
Яғни халықаралық көмек Қазақстан заңнамасының өзінде тек қайырымдылық тетігі ретінде қарастырылмайды. Ол сыртқы саясат пен өңірлік ынтымақтастықтың да құралы.
KazAID 2020 жылы жеке ұлттық операторға айналды
Қазақстанның халықаралық даму агенттігі KazAID 2020 жылғы 15 желтоқсанда Үкімет шешімімен құрылды. Агенттік Сыртқы істер министрлігіне бағынысты және дамуға ресми көмек саласындағы ұлттық оператор қызметін атқарады.
Бұл жүйенің құқықтық іргетасы бұдан бұрын қаланған еді. 2013 жылы Қазақстанда дамуға ресми көмек жөніндегі тұжырымдама бекітіліп, бір жылдан кейін арнайы заң қабылданды.
Ал 2015 жылы Қазақстан Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Дамуға жәрдемдесу комитетінде Invitee — шақырылған ел мәртебесін алды. Бұл толық мүшелік емес: мұндай мәртебе комитет жұмысына және халықаралық диалогқа қатысуға мүмкіндік береді.
2026 жылы да Қазақстан ЭЫДҰ-мен ДРК жобаларын жоспарлау, қаржыландыру, мониторинг және нәтижелерді бағалау стандарттары бойынша жұмысты жалғастырды.
Қазақстан Африкаға eGov технологиясын бере бастады
Донорлық модельдегі ең көзге түсетін өзгерістің бірі қаржылай көмектен технология трансферіне көшу болды.
2024 жылғы маусымда Қазақстан электрондық үкіметтің жекелеген компоненттерін Сьерра-Леоне мен Тогоға KazAID желісі арқылы берді. Қазақстан билігі бұл жобаны отандық цифрлық шешімдерді халықаралық ынтымақтастық аясында пайдалану мысалы ретінде сипаттайды.
Бұл жерде Қазақстанның ұсынатын ресурсы мұнай, астық немесе тікелей ақша емес. Ел мемлекеттік қызмет көрсетуді цифрландыру барысында жинаған тәжірибесін басқа мемлекеттің инфрақұрылымына енгізуге көмектеседі.
Мұндай формат ұзақ мерзімді институционалдық байланыс қалыптастыра алады: технологиямен бірге оны енгізу әдістемесі, мамандар арасындағы байланыс және басқару тәжірибесі де беріледі.
Орталық Азия мен Ауғанстан негізгі бағыт болып қалды
Қазақстанның дамуға ресми көмегінің негізгі географиялық басымдығы — Орталық Азия елдері мен Ауғанстан.
ЭЫДҰ-ның Қазақстан жөніндегі даму ынтымақтастығы профилінде де көмектің басым бөлігі осы бағыттарға шоғырланатыны көрсетілген. Негізгі салалар қатарында білім, денсаулық сақтау, кәсіпкерлік, мемлекеттік басқару және техникалық көмек бар.
Мұндай таңдау Қазақстан үшін тікелей өңірлік мәнге ие. Мемлекеттің ДРК туралы заңында өңірлік ынтымақтастықты дамыту, өңірлік мәселелерді шешуге жәрдемдесу және ұлттық қауіпсіздықты қорғау көмек көрсету міндеттерінің қатарына енгізілген.
Сондықтан көрші мемлекеттердегі кадр даярлау немесе мемлекеттік институттарды күшейту бағдарламаларын тек сыртқа жұмсалған шығын ретінде қарастыру жеткіліксіз. Қазақстан заңнамасының логикасында мұндай жобалар елдің өзінің сыртқы ортасымен де байланысты.
Ауған әйелдеріне арналған бағдарламалар KazAID-ке дейін басталған
Қазақстан ДРК жобаларын KazAID құрылғанға дейін де жүзеге асырды.
2017–2018 жылдары Қазақстан БҰҰ Даму бағдарламасы және Жапония Сыртқы істер министрлігімен бірге ауған әйелдеріне арналған екі семинар өткізді. Біріншісі мемлекеттік басқаруға, екіншісі денсаулық сақтау саласына арналды.
2018 жылы ДРК тетігі арқылы Назарбаев Университетінде шетелдік студенттерді оқыту жобасы іске қосылып, Орталық Азия мен Ауғанстан азаматтарына 2018–2020 және 2020–2022 оқу кезеңдеріне білім гранттары берілді.
KazAID-тің бес жылдық қорытындысында Қазақстанда 32 елден 10 мыңнан астам шетелдік студент пен тыңдаушы білім алғаны көрсетілген.
Бұл көрсеткіш білім берудің дипломатиялық әсерін түсіндіреді: бағдарлама аяқталған соң қаржы жұмсалып бітеді, ал Қазақстанда оқыған мамандардың кәсіби байланыстары сақталуы мүмкін.
«Жұмсақ күш» ақшамен ғана өлшенбейді
Халықаралық қатынастардағы «жұмсақ күш» мемлекеттің өз мақсатына мәжбүрлеуден гөрі тартымдылық, бедел, құндылықтар мен тәжірибе арқылы жету қабілетін сипаттайды.
Қазақстанның дамуға ресми көмек жүйесін осы тұрғыдан қарастыруға негіз бар. KazAID-тің өз міндеттерінің арасында қазақстандық тәжірибені ілгерілету, сарапшылар арасында білім алмасу және мемлекеттер арасындағы кәсіби байланыстарды кеңейту бар.
Ең айқын мысал — цифрлық мемлекеттік қызметтер. Егер қазақстандық технология басқа елдің мемлекеттік жүйесіне енгізілсе, Қазақстан бір реттік грант беруші емес, сол елмен технологиялық және институционалдық байланыс орнатқан серіктеске айналады.
Дәл осы ерекшелік ДРК-ны сыртқы саясат үшін ұзақ мерзімді құрал етеді.
Бес жылдағы нәтиже әзірге нақты цифрлармен өлшенеді: 183 млн долларлық ДРК жобалары, 40-тан астам ел және 34 млн доллардан асқан бөлек гуманитарлық көмек. Ендігі негізгі өлшем жұмсалған қаражат көлемінен гөрі, Қазақстан экспорттап жатқан білім, технология және басқару тәжірибесінің серіктес елдерде қаншалықты тұрақты нәтиже беретіні болмақ.
Арманай Кабдешова
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Аймақтану» мамандығының магистранты
