Қазақстан Самарқандтағы шахмат Олимпиадасына 18 төреші шығарды
Қазақстан шахматтағы орнын төрешілер корпусында да күшейтті. Самарқандта өткен 46-шы Дүниежүзілік шахмат Олимпиадасында ел намысын ұлттық құрамалар ғана емес, FIDE-нің негізгі төрешілер құрамына енген 18 қазақстандық арбитр да қорғады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Олардың есімдері FIDE-нің ресми төрешілер тізімінде көрсетілген. Қазақстан үшін мұндай ауқым соңғы жылдары ұлттық төрешілер мектебінің қаншалық күшейгенін аңғартады.
Бірден 18 қазақстандық FIDE тағайындауын алды
Олимпиададағы арбитрдың жұмысы тек сағат пен хаттаманы бақылаумен шектелмейді. Жүздеген команда мен мыңдаған партия өтетін турнирде төрешілер ойын жағдайын қадағалап, даулы эпизодтарды шешеді және Fair Play жүйесінің талаптарын орындайды.
FIDE тізімінде 46-шы Олимпиаданың матч арбитрлары ретінде Каусар Бауыржан, Олег Ринас, Арман Габдушев, Флюра Хасанова, Сауле Ильясова, Татьяна Верко, Тимур Касымов, Бауыржан Хамзин, Екатерина және Евгений Метелено, Валерий Мин, Василий Шимельков, Ақжан Шопанов, Антон Скурыгин, Абдихадир Яхияев, Ульяна Захарова, Асылхан Қараев және Қазбек Тукубаев көрсетілген.
Қазақстан Самарқандта өткен мүгедектігі бар шахматшылар арасындағы 3-ші FIDE Олимпиадасында да ұсынылды. Онда Мария Кованова матч арбитры қызметін атқарды. Бұл тағайындау да халықаралық федерацияның ресми құрамында көрсетілген.
Самарқандтағы турнир 2026 жылғы 15-28 қыркүйек аралығында өтті. FIDE бұған дейін International Arbiter және FIDE Arbiter лицензиясы бар мамандар арасында халықаралық іріктеу жариялаған. Төрешілер корпусын іріктеу кезінде тәжірибе, географиялық өкілдік және федерацияның өзге де талаптары ескерілген.
Үш жылда ондаған жаңа арбитр дайындалды
Қазіргі нәтиже бір маусымда пайда болған жоқ.
2024-2026 жылдары халықаралық арбитрлар Каусар Бауыржан, Олег Ринас және Иван Мезенцев ұлттық төреші санатына қойылатын талаптарды орындауға мүмкіндік беретін он семинар өткізді. Оларға 189 адам қатысты.
Оқу бағдарламасы шахмат ережелерімен шектелмейді. Арбитрлар FIDE регламенттерін, рейтинг жүйесін, төрешілік атақтар беру тәртібін, электронды шахмат сағаттары мен арнайы бағдарламаларды қолдануды меңгереді.
Бағдарламада ағылшын тіліндегі шахмат терминологиясы, Fair Play рәсімдері және читингке қарсы техникалық құралдар да бар. Халықаралық деңгейдегі жарыстарда мұның бәрі төрешінің күнделікті жұмысының бір бөлігіне айналған.
Қазақстанның өзінде де мұндай мамандарға сұраныс жоғары. Елде жыл сайын үш мыңнан астам шахмат жарысы өтеді. Турнирлер ауқымы кеңейген сайын төрешілердің біліктілігіне қойылатын талап та өседі.
Қазақстанға FIDE комиссияларының өкілдері келді
Дайындық тек ішкі семинарлармен шектелген жоқ.
Қазақстандық арбитрлармен FIDE Ережелер жөніндегі комиссиясының бұрынғы төрағасы Ашот Вардапетян, Абдулрахим Махди, Михаил Крюков және Хусан Турдиалиев жұмыс істеді.
Сондай-ақ оқытуға FIDE Fair Play комиссиясының төрағасы Энди Хоу мен комиссия мүшесі Винсент Гератс қатысты.
Нәтиже халықаралық атақтардан да көрінеді. 2023-2026 жылдары 13 қазақстандық маман International Arbiter атағын алды, тағы 34 адам FIDE Arbiter атанды.
Бұл сандар жай ғана атақтар санын білдірмейді. Халықаралық мәртебе маманның жұмыс істей алатын турнирлер ауқымын кеңейтеді, ал жоғары санат әлемдік деңгейдегі жарыстарға жол ашады.
Каусар Бауыржан IA-B санатына дейін көтерілді
Қазақстандық төрешілер корпусындағы ең танымал мамандардың бірі — Каусар Бауыржан.
Ол халықаралық арбитр атағын 2020 жылы алды. Бауыржан FIDE Fair Play комиссиясының мүшесі және халықаралық арбитрлар жіктемесіндегі екінші жоғары деңгей саналатын IA-B санатына ие.
Осындай санат Александр Бабенко мен Олег Ринасқа да мақұлданған.
Тағы төрт қазақстандық IA-C санатына ие: Арман Габдушев, Павел Коцур, Серикбай Темирбаев және Флюра Хасанова.
Бұл мамандар енді тек ұлттық чемпионаттарда емес, FIDE-нің ең ірі халықаралық турнирлерінде жұмыс істей алатын кадрлық әлеуетті қалыптастырып отыр.
Флюра Хасанова Олимпиадаға төреші болып оралды
Флюра Хасанованың жолы бұл тізімде ерекше көрінеді.
1983 жылы Мексикада ол 20 жасқа дейінгі қыздар арасында әлем чемпионы атанды. Кейін Қазақстан атынан бес рет Дүниежүзілік шахмат Олимпиадасына қатысты — 1992, 1994, 1996, 2000 және 2004 жылдары.
2001 жылы FIDE халықаралық арбитры атағын алды.
Арада бірнеше онжылдық өткенде Хасанова Олимпиадаға қайта оралды. Бірақ бұл жолы шахматшы емес, төреші ретінде. Самарқандта ол 46-шы Дүниежүзілік шахмат Олимпиадасында матч арбитры болып жұмыс істеді.
Сонымен қатар ол балалар шахматымен де айналысуды жалғастырып келеді.
2000 жылдан бері Алматы облысында халықаралық «Маралсай» балалар турнирі өткізіледі. 2026 жылы жарыс 20-шы рет ұйымдастырылып, Қазақстан балалар кубогының алтыншы кезеңі болды. Биыл турнирге Флюра Хасанованың есімі берілді, ал жарыстың бас төрешісі қызметін оның өзі атқарды.
Жүлделер үшін 200-ге жуық жас шахматшы бақ сынады.
Төрешілік жеке кәсіби бағытқа айналып келеді
Бұған дейін Қазақстан үшін халықаралық шахмат мансабы көбіне ойыншылармен байланыстырылатын. Қазір тағы бір бағыт анық көрініп отыр — кәсіби төрешілік.
Бұл жол ұлттық санаттан басталып, FIDE Arbiter мәртебесіне, одан кейін International Arbiter атағына және әлем чемпионаттары мен Олимпиадалардағы тағайындауларға дейін жалғасады.
Самарқандтағы 46-шы Олимпиада осы жүйенің нақты нәтижесін көрсетті: негізгі турнирдің ресми төрешілер құрамына Қазақстаннан 18 маман енді.
Олардың арасында кезінде Қазақстан құрамасы сапында Олимпиадаларда ойнаған, ал 2026 жылы сол жарысқа арбитр ретінде қайта оралған әлем чемпионы Флюра Хасанова да бар.
