Қазақстанда экономикалық қылмыс күрт өсті. 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында осы салада тіркелген қылмыстық құқық бұзушылықтар саны 2,6 есе көбейді. Бірақ өсімнің басым бөлігі Қылмыстық кодекске енгізілген бір ғана бапқа — дропперлікке қатысты болып шықты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Finprom.kz аналитикалық порталының мәліметінше, қаңтар–қыркүйек аралығында елімізде экономикалық қызмет саласында шамамен 1,4 мың қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген. Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде олардың саны 536 болған.
Бір қызығы, дропперлікке қатысты жаңа бапты есептен алып тастасақ, мүлде басқа көрініс байқалады: қалған экономикалық құқық бұзушылықтар саны 35 пайызға азайған.
Экономикалық қылмыстардың 75,6 пайызы дропперлікке тиесілі
2026 жылдың тоғыз айында Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 232-1-бабы бойынша шамамен 1,1 мың құқық бұзушылық тіркелді. Өткен жылдың сәйкес кезеңінде мұндай небәрі төрт жағдай болған.
Соның нәтижесінде дропперліктің үлесі барлық тіркелген экономикалық қылмыстық құқық бұзушылықтардың 75,6 пайызына жетті.
Мұндай күрт өсімге заңнамадағы өзгеріс әсер етті. 2025 жылғы 16 қыркүйектен бастап Қазақстанда банк шоттары мен төлем құралдарын заңсыз пайдалануға байланысты әрекеттер үшін жеке қылмыстық жауапкершілік енгізілді.
Бұған дейін мұндай әрекеттер басқа қылмыстық баптар аясында қарастырылуы мүмкін еді. Енді олар жеке бап бойынша тіркеліп, статистикада бөлек есепке алынады.
Дропперлікке қатысты деректерді қоспағанда, 2026 жылдың тоғыз айында 346 экономикалық қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген. Ал бір жыл бұрын олардың саны 532 болған.
Демек, жалпы статистика екі еседен астам өскенімен, қалған баптар бойынша тіркелген құқық бұзушылықтар едәуір азайған.
Дегенмен тіркелген қылмыстар санының төмендеуі келтірілген қаржылық залал да соншалықты азайды дегенді білдірмейді. Оны анықтау үшін жәбірленушілер саны, жоғалған қаражат көлемі және тергеу нәтижелері қажет.
Банк картасын заңсыз бергендер жеті жылға дейін сотталуы мүмкін
Дропперлік қаржылық алаяқтық схемаларымен тығыз байланысты.
Алаяқтар бөтен адамдардың банк шоттары мен төлем карталарын пайдаланып, заңсыз алынған ақшаны қабылдайды, басқа шоттарға аударады немесе қолма-қол ақшаға айналдырады. Мұндай операцияларда шот иелері делдал ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Қазақстанның Ішкі істер министрлігі түсіндіргендей, Қылмыстық кодекстің 232-1-бабы банк шоттары мен төлем құралдарына қолжетімділікті заңсыз беру, ұсыну немесе сатып алу, сондай-ақ заңсыз төлемдер мен ақша аударымдарын жүзеге асыру үшін жауапкершілік қарастырады.
Құқық бұзушылықтың сипатына қарай жаза мүлікті тәркілеумен бірге жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға жетуі мүмкін.
Бұл таныстар арасындағы кез келген ақша аударымы қылмыс болып саналады деген сөз емес. Қылмыстық жауапкершілік заңда көрсетілген құқық бұзушылық белгілері болған жағдайда туындайды.
Алайда бөтен адамға банк шотына қолжетімділік беру немесе заңсыз ақша аударымдарына қатысу қылмыстық жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Оңай табыс табу үшін жасалған бір әрекеттің соңы қылмыстық іске ұласуы ықтимал.
Ақшаны жылыстату 2,6 есе азайды, ал салыққа қатысты істер көбейді
Экономикалық қылмыстардың жалпы өсімінің артында әртүрлі бағыттағы өзгерістер жатыр.
Бірқатар санат бойынша тіркелген құқық бұзушылықтар азайған:
- Қылмыстық жолмен алынған ақша мен мүлікті заңдастыру — 50 жағдай, өткен жылмен салыстырғанда 2,6 есе аз.
- Заңсыз кәсіпкерлік және заңсыз банк қызметі — 76 жағдай, 32,7 пайызға төмендеген.
- Акцизделетін тауарларды таңбалау қағидаларын бұзу — 16 жағдай, үш есеге жуық азайған.
- Кедендік төлемдер мен алымдарды төлеуден жалтару — 13 жағдайдан бір жағдайға дейін қысқарған.
Ал кейбір экономикалық құқық бұзушылықтар, керісінше, жиірек тіркеле бастаған.
Ұйымдардың салық төлеуден жалтаруына қатысты істер саны 9-дан 24-ке өсті. Экономикалық контрабанда бойынша тіркелген жағдайлар 17-ден 23-ке жетті.
Тауар жеткізілмесе немесе қызмет көрсетілмесе де шот-фактура жазып беру фактілері 51-ден 54-ке көбейді.
Заңсыз сыйақы алу бойынша 30 құқық бұзушылық тіркелген. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 27 болған.
Бұл деректер кәсіпкерлер үшін де маңызды. Экономикалық қылмыстардың жалпы саны өскенімен, оны бизнестің барлық саласында заң бұзушылық көбейді деп түсіндіруге болмайды.
Алматыда 190 қылмыс тіркелді, Жетісуда өсім 7,8 есеге жетті
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында экономикалық қылмыстық құқық бұзушылықтардың ең көбі Алматыда тіркелді.
Еліміздің ең ірі қаласында олардың саны 85-тен 190-ға дейін өскен.
Астанада да өсім байқалады: өткен жылғы 59 жағдайдың орнына биыл 115 құқық бұзушылық тіркелген.
Облыстар арасында Ақтөбе мен Қостанай өңірлері ерекшеленді.
|
Өңір |
2025 жыл |
2026 жыл |
|---|---|---|
|
Алматы |
85 |
190 |
|
Астана |
59 |
115 |
|
Ақтөбе облысы |
26 |
105 |
|
Қостанай облысы |
18 |
100 |
|
Жетісу облысы |
9 |
70 |
|
Түркістан облысы |
9 |
67 |
|
Шығыс Қазақстан облысы |
9 |
63 |
Көрсеткіштер әр жылдың қаңтар–қыркүйек айларын қамтиды.
Ең жоғары өсім Жетісу облысында тіркелген. Мұнда экономикалық құқық бұзушылықтар саны бір жыл ішінде 7,8 есе көбейді.
Түркістан облысында көрсеткіш жеті еседен астам, ал Шығыс Қазақстан облысында тура жеті есе өскен.
Елдегі 20 өңірдің ішінде тек Жамбыл облысында төмендеу байқалды. Бұл өңірде тіркелген құқық бұзушылықтар саны 56-дан 36-ға дейін, яғни 35,7 пайызға азайды.
Алайда өңірлік статистика тек дропперлікті емес, экономикалық саладағы барлық қылмыстық құқық бұзушылықтарды қамтиды. Сондықтан бұл сандарға қарап, банк карталары арқылы заңсыз операциялар қай өңірде көбірек жасалғанын анықтау мүмкін емес.
Қаржы пирамидаларына қатысты қылмыстар 2,5 есе азайды
Дропперлік бойынша тіркелген құқық бұзушылықтар күрт көбейгенімен, қаржы пирамидаларына қатысты көрсеткіш төмендеген.
2026 жылдың қаңтар–қыркүйек айларында Қылмыстық кодекстің 217-бабы, яғни қаржылық немесе инвестициялық пирамиданы құру және оған басшылық ету бойынша 35 құқық бұзушылық тіркелді.
Былтыр дәл осы кезеңде 89 жағдай болған.
Бір жылдағы төмендеу шамамен 61 пайызды құрады. Ал қаржы пирамидаларының барлық экономикалық қылмыстық құқық бұзушылықтар ішіндегі үлесі 16,6 пайыздан 2,5 пайызға дейін қысқарды.
Қаржы пирамидаларын жарнамалауға қатысты 217-1-бап бойынша екі жағдай тіркелген. 2025 жылдың тоғыз айында мұндай 11 жағдай болған.
Салыстыру үшін, 2019 жылдың алғашқы тоғыз айында қаржы пирамидаларын құру және басқару бойынша 190 құқық бұзушылық тіркелсе, 2021 жылы олардың саны 184 болған.
2026 жылғы көрсеткіш 2017 жылдан бергі ең төмен деңгейге түсті.
Дегенмен қылмыстық істер санының азаюы қаржы пирамидаларынан зардап шеккен адамдар мен жоғалған ақша көлемі де азайды дегенді дәлелдемейді.
Қаржы пирамидалары әлеуметтік желілер мен мессенджерлерді пайдаланып жүр
Тіркелген істердің азаюы қаржы пирамидалары жойылды деген сөз емес.
Қазақстанның Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, мұндай жобаларды ұйымдастырушылар адамдарды тарту үшін цифрлық технологияларды, әлеуметтік желілер мен мессенджерлерді белсенді пайдаланады.
Сыртқы көрінісі өзгергенімен, қаржы пирамидасының жұмыс істеу тәсілі бұрынғыдай.
Қатысушыларға төленетін ақша нақты инвестициялық қызметтен түскен пайда есебінен емес, жаңадан қосылған адамдардың салымдары есебінен беріледі.
Реттеуші мұндай жобалардың бірнеше белгісін атайды: жоғары әрі кепілдендірілген табысқа уәде беру, жаңа қатысушыларды шақыруды талап ету және ұйымдастырушылардың қызметі туралы ашық ақпараттың болмауы.
Өңірлер бойынша Алматы мен Астана алдыңғы орында тұр. Екі қалада да қаржы пирамидаларын құру және басқаруға қатысты бес-бестен құқық бұзушылық тіркелген.
Алматыда олардың саны 25-тен беске дейін, яғни бес есе қысқарды. Астанада керісінше, төрттен беске өсті.
Жамбыл облысы мен Шымкентте төрт жағдайдан, Жетісу және Қарағанды облыстарында үш жағдайдан тіркелді.
Ал Ақтөбе, Алматы, Батыс Қазақстан, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында қарастырылған кезеңде 217-бап бойынша бірде-бір құқық бұзушылық тіркелмеген.
Он жыл бұрын экономикалық қылмыс қазіргіден 2,6 есе көп болған
Соңғы он жылда Қазақстандағы тіркелген экономикалық қылмыстардың құрылымы айтарлықтай өзгерді.
2016 жылдың қаңтар–қыркүйек айларында экономикалық қызмет саласында шамамен 3,7 мың қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген.
2026 жылы жаңа бап енгізіліп, жалпы статистика күрт өскеніне қарамастан, бұл көрсеткіш он жыл бұрынғы деңгейден 2,6 есе төмен болып отыр.
Дропперлік үшін жеке қылмыстық жауапкершіліктің енгізілуі банк шоттары мен төлем құралдарына қатысты заңсыз әрекеттерді бөлек есепке алуға мүмкіндік берді.
Сонымен бірге бұл өзгеріс әр жылдағы статистиканы салыстыруды күрделендірді.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында тіркелген шамамен 1,4 мың экономикалық қылмыстық құқық бұзушылықтың 1,1 мыңға жуығы дропперлікке қатысты.
Ал қалған барлық бап бойынша небәрі 346 жағдай тіркелген.
Бір ғана жаңа бап экономикалық қылмыс жөніндегі жалпы көрсеткішті түбегейлі өзгертті. Бірақ қазақстандықтар мен бизнес қылмыстық схемалардан бұрынғыға қарағанда аз ақша жоғалтып жатыр ма деген сұрақ әзірге ашық күйінде қалып отыр.
Оған жауап беру үшін тіркелген істердің санымен қатар, нақты келтірілген залал мен жәбірленушілер туралы деректер де қажет.
