Теңге қыркүйектегі қарқынын сақтай алмады. Жыл басынан бері долларға шаққанда 14 пайызға жуық нығайған ұлттық валюта қазан айында әлсіреп, доллар қайтадан 450 теңгеден асты. Бағамның мұндай құбылуы қазақстандықтардың қалтасына, бизнес шығындарына және инвесторлардың шешімдеріне тікелей әсер етеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұнай бағасы жоғары болса да доллар неге қымбаттайды? Шетелдік инвесторлар теңге бағамына қалай ықпал етеді? Ұлттық валютаның қазіргі деңгейі қаншалықты тұрақты? Осы сауалдарға AMarkets компаниясының талдаушысы Асхат Смағұлов жауап берді.
Доллар 440 теңгеден қайта көтерілді: екі аптада не өзгерді?
2026 жылдың қыркүйегі теңге үшін сәтті айлардың бірі болды. Қазақстан Ұлттық банкінің мәліметінше, ұлттық валюта бір айда 4,6 пайызға нығайып, доллар бағамы 440,49 теңгеге дейін төмендеді.
Жыл басынан бергі тоғыз айда теңге долларға шаққанда 13,7 пайызға күшейді. Бұған шикізат экспортынан түсетін валюталық кіріс пен шетелдік инвесторлардың Қазақстанның мемлекеттік облигацияларына қызығушылығы ықпал етті.
Алайда қазан айында жағдай өзгерді.
16 қазандағы сауда-саттықта доллар 452,12 теңгеге жетті. Ал 22 қазанда ресми бағам 448,61 теңге болды.
Доллардың қайта қымбаттауы теңге бағамының тек мұнай бағасына тәуелді емес екенін көрсетті.
Валюта нарығында экспорттаушылар, импорттаушылар, банктер, инвесторлар және қарапайым азаматтар қатар әрекет етеді. Бірі доллар сатса, екіншісі сатып алады. Сұраныс ұсыныстан асып кеткен жағдайда ұлттық валютаға қысым күшейеді.
Бұған дейін доллардың қыркүйектегі нығаюдан кейін қайтадан 450 теңгеге көтерілу ықтималдығы туралы жазған едік. Қазан айындағы жағдай валюта нарығындағы өзгерістердің қаншалықты жылдам жүретінін көрсетті.
Шетелдіктер Қазақстан облигацияларына 2,6 трлн теңге салды
2026 жылы теңгенің нығаюына әсер еткен негізгі факторлардың бірі шетелдік капиталдың Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына ағылуы болды.
Ұлттық банктің дерегінше, жыл басынан бері бейрезиденттердің мемлекеттік облигацияларға салған инвестициясы 786 млрд теңгеге өсіп, 2,6 трлн теңгеге жетті.
Бұл қаражат валюта нарығына да әсер етеді.
Шетелдік инвестор Қазақстанның мемлекеттік облигацияларын сатып алу үшін алдымен долларын теңгеге айырбастайды. Соның нәтижесінде ұлттық валютаға сұраныс артып, оның бағамы нығаяды.
Бірақ мұндай инвестицияның тәуекелі де бар.
Егер шетелдік инвесторлар пайдасын алып, қаржысын басқа нарыққа көшіруге шешім қабылдаса, кері процесс басталады. Олар облигацияларын сатып, алған теңгесін долларға айырбастайды.
Нәтижесінде долларға сұраныс көбейіп, ұлттық валюта әлсіреуі мүмкін.
Асхат Смағұловтың бағалауынша, бүгін теңгені қолдап тұрған шетелдік капитал ертең оның бағамына қосымша қысым түсіруі ықтимал.
Мәселе шетелдік инвестицияның өзінде емес. Қысқа мерзімді капитал қозғалысы валюта бағамына елдегі өндіріс пен экспорттың нақты өсімінен күштірек әсер ете бастағанда тәуекел артады.
Қазақстандық облигациялардың жоғары кірістілігі инвесторларды қызықтырғанымен, олар үшін валюта тәуекелі де шешуші рөл атқарады.
Егер теңгенің алдағы уақытта әлсіреу қаупі жоғары деп бағаланса, облигациялардың табыстылығы шетелдік капиталды ұстап қалуға жеткіліксіз болуы мүмкін.
Қазақстан экспортының жартысына жуығы мұнайға тәуелді
Теңге бағамына әсер ететін тағы бір маңызды фактор – мұнай экспорты.
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында шикі мұнай мен мұнай өнімдері Қазақстанның тауар экспортының 46,5 пайызын құрады. Қаңтар–тамыз аралығында бұл көрсеткіш 49,8 пайызға жетті.
Яғни елдің экспорттық табысының жартысына жуығы мұнай секторымен байланысты.
Әдетте мұнай қымбаттаса, Қазақстанға көбірек доллар түседі. Экспорттаушылар шетел валютасын теңгеге айырбастаған кезде ұлттық валютаға сұраныс артады.
Алайда бұл байланыс әрдайым бірдей жұмыс істемейді.
Мұнай компаниялары экспорттан түскен доллардың бәрін ішкі нарықта сатпайды. Қаражаттың бір бөлігі сыртқы қарыздарды өтеуге, шетелдік жабдық сатып алуға және халықаралық міндеттемелерді орындауға жұмсалады.
Бұған қоса, мұнайдың жоғары бағасы экспорттық табыстың міндетті түрде өсетінін білдірмейді.
Егер өндіріс көлемі немесе экспорттық жеткізілімдер қысқарса, қымбат мұнайдың пайдасы шектелуі мүмкін.
Инвесторлардың болашаққа қатысты болжамы да бағамға әсер етеді.
Мұнай бағасы ұзақ уақыт жоғары болады деген сенім теңгемен есептелетін активтерге қызығушылықты арттыруы мүмкін. Ал бағаның төмендеуінен қауіптенген инвесторлар экспорттық кіріс азаймай тұрып-ақ доллар сатып ала бастайды.
Сондықтан мұнай қымбаттаған сайын теңге міндетті түрде нығаяды деу қате.
Ұлттық банк бір айда 986 млн доллар сатып алды
Қыркүйекте Қазақстанның валюта нарығында мемлекеттік операциялар да ерекше рөл атқарды.
Ұлттық банк Ұлттық қордан ішкі нарыққа 200 млн доллар сатты.
Сонымен қатар Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының (БЖЗҚ) активтеріндегі валюталық үлесті сақтау мақсатында 986 млн доллар сатып алды.
Яғни мемлекет бір мезгілде доллар сатушы әрі ірі сатып алушы болды.
Зейнетақы активтеріне сатып алынған доллар көлемі Ұлттық қордан сатылған валютаның мөлшерінен шамамен бес есе көп.
Алайда нарықтағы мемлекеттік операциялар мұнымен шектелмейді.
Қыркүйекте Ұлттық банк алтын сатып алу операцияларын айналау аясында шамамен 374 млрд теңгені нарықтан алып тастады.
Ал валюта ұсынысының көп болуына байланысты Ұлттық қормен байланысты жоспарланған кейбір айналау операциялары кейінге қалдырылды.
Қыркүйек айында Ұлттық банк тікелей валюталық интервенция жүргізген жоқ.
Төртінші тоқсанда алтын сатып алу операцияларын айналау шеңберінде шамамен 907 млрд теңгеге шетел валютасын сату жоспарланған.
Мұндай операциялар нарықтағы доллар ұсынысына әсер етуі мүмкін. Бірақ олардың мақсаты тек теңге бағамын нығайту емес.
Нарық қатысушылары үшін мемлекеттің қанша валюта сататыны ғана емес, сол қаражаттың қашан сатылатыны да маңызды.
Теңгенің нығаюы халыққа тиімді, ал экспорттаушыларға ше?
Доллар арзандаса, қазақстандықтар көбіне оны жағымды жаңалық ретінде қабылдайды.
Бұл түсінікті. Ұлттық валютаның нығаюы шетелден әкелінетін тауарлардың теңгемен есептегендегі құнын төмендетуі мүмкін.
Импорттық техника, құрал-жабдық, қосалқы бөлшек және өзге де өнімдерді сатып алатын кәсіпорындар үшін мұндай жағдай тиімді.
Бірақ отандық экспорттаушылар үшін теңгенің шамадан тыс нығаюы қосымша қиындық туғызады.
Мысалы, кәсіпорын тауарын шетелге доллармен сатса, теңге нығайған кезде сол экспорттық түсімнен бұрынғыдан аз теңге алады.
Ал жұмысшылардың жалақысы, жалдау ақысы және өндірістегі басқа шығындар теңгемен төленсе, компанияның табыстылығы төмендеуі мүмкін.
Импорттаушыларда жағдай керісінше. Доллар арзандаған сайын олардың шетелдік тауар сатып алуға жұмсайтын шығыны азаяды.
Дегенмен доллар бағамының төмендеуі дүкендердегі бағаның бірден арзандайтынын білдірмейді.
Тауар құнына логистика, салық, сауда үстемесі және бұрын қымбат бағамен сатып алынған қорлар да әсер етеді.
Сондықтан валюта бағамы өзгергенімен, оның тұтынушыға әсері кешігіп жетуі мүмкін.
Экспорт импорттан көп болса да, теңге неге әлсірейді?
Қазақстан шетелге импорттағанынан көбірек тауар сатуы мүмкін. Алайда оң сауда балансы ұлттық валютаның тұрақты нығаюына кепіл бола алмайды.
Өйткені елге түскен доллар тек тауар сатып алуға жұмсалмайды.
Компаниялар сыртқы қарыздарын өтейді, шетелдік инвесторларға дивиденд төлейді, халықаралық келісімшарттар бойынша есеп айырысады.
Бұған банктердің, кәсіпорындардың және халықтың валютаға сұранысы қосылады.
Кейбір кезеңдерде доллар сатып алуға деген қажеттілік бір уақытта күшейеді.
Мысалы, импорттаушылар шетелдік жеткізушілермен есеп айырысып жатқанда, инвесторлар Қазақстаннан капиталын шығара бастаса, теңгеге қысым артуы мүмкін.
Әлемдік қаржы нарығындағы өзгерістер де әсер етеді.
АҚШ мемлекеттік облигацияларының кірістілігі өзгерген кезде халықаралық инвесторлар қаражатын қай елге салу тиімді екенін қайта есептейді.
Бұл шешімдер Қазақстанға келетін капитал көлемін де өзгертуі мүмкін.
Сондықтан доллар бағамындағы әрбір ауытқуды мұнай бағасымен немесе Ұлттық банктің шешімімен ғана түсіндіру жеткіліксіз.
2026 жылдың соңына дейін доллар бағамына не әсер етеді?
Қазан айындағы теңгенің әлсіреуі доллар енді тоқтаусыз қымбаттайды дегенді білдірмейді.
Алайда қыркүйектегі айтарлықтай нығаюдың өзі ұлттық валютаны сыртқы тәуекелдерден толық қорғай алмайтыны байқалды.
Жыл соңына дейін теңге бағамына экспорттық валюталық түсім, импорттаушылардың сұранысы, Ұлттық банктің операциялары және шетелдік инвесторлардың шешімдері ықпал етеді.
Шетелдік жеткізушілермен жұмыс істейтін қазақстандық компаниялар үшін бағамның күрт өзгеруі ерекше сезіледі.
Доллар қымбаттаса, шетел валютасымен есептелетін міндеттемелерді орындау шығыны артады. Бұл әсіресе импорттық жабдық пен шикізатқа тәуелді кәсіпорындарға әсер етуі мүмкін.
Ал халық үшін салдары жинақ пен шығынның қай валютада екеніне байланысты.
Теңге нығайғанда импорттық тауар сатып алу тиімдірек болуы мүмкін. Доллар қымбаттағанда шетелге төленетін төлемдер мен доллармен есептелетін шығындар өседі.
Асхат Смағұловтың пікірінше, ұлттық валютаның ұзақ мерзімді тұрақтылығы Қазақстанның бәсекеге қабілетті өндірісті дамытуына, шикізаттық емес экспортты ұлғайтуына және сыртқы нарықтағы баға өзгерістеріне тәуелділікті азайтуына байланысты.
Қазір Қазақстанның тауар экспортының жартысына жуығы мұнай мен мұнай өнімдерінің үлесінде. Демек, әлемдік шикізат нарығындағы өзгерістер теңге үшін әлі де елеулі тәуекел болып қала береді.
Қыркүйекте доллар 440 теңгеге дейін арзандап, қазанда қайтадан 452 теңгеге көтерілді. Бірнеше аптадағы осы өзгеріс ұлттық валютаның қаншалықты жылдам құбылатынын көрсетті.
