Қазақстанда бір қызметкерге айына 500 мың теңгеге жуық қаржы жұмсалады

Қызметкерлерге кететін шығын өсіп, халықтың табысы құнсызданып жатыр. Қазақстанда жұмыс берушілердің персоналға жұмсайтын қаражаты жыл сайын көбейгенімен, жалақының сатып алу қабілеті төмендеген. Оның үстіне мұнайлы өңірлерде бір қызметкерді ұстау шығыны елдің оңтүстігімен салыстырғанда екі еседен астам жоғары, деп хабарлайды DKNews.kz.

Бұл туралы Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы, Еуразиялық экономикалық комиссия және ТМД Мемлекетаралық статистика комитетінің деректері көрсетіп отыр. Статистика жұмыс берушілердің қызметкерлерге қанша қаржы жұмсайтынын, Қазақстанның көрші елдерден қандай айырмашылығы барын және компания шығындарының өсуі неге халықтың әл-ауқатына бірдей әсер етпейтінін аңғартады.

Бір қызметкерге жылына 6 миллион теңгеге жуық қаржы кетеді

2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанда жұмыс берушілер бір қызметкерге ай сайын орта есеппен 499,1 мың теңге жұмсаған. Жылдық шығын 6 миллион теңгеге жуықтаған.

Бұл сома қызметкердің қолына алатын жалақысымен шектелмейді.

Оған негізгі еңбекақы, сыйақы, еңбек демалысының төлемдері, міндетті әлеуметтік аударымдар, қызметкерлерді оқыту, тұрғын үймен қамтамасыз ету және персоналды ұстауға байланысты өзге де шығындар кіреді.

Сондықтан жұмыс күшінің құны жалақы мөлшерінен әлдеқайда кең ұғым.

Статистикаға сүйенсек, қазақстандық кәсіпорындардың персоналға жұмсайтын шығыны жыл сайын артып келеді.

Қарастырылған кезеңде еңбек құны индексінің ең жоғары өсімі 2022 жылы тіркелген — 121,9%.

Ал 2024 жылы бұл көрсеткіш 113,3% болған. 2025 жылы да жұмыс берушілердің қызметкерлерге жұмсайтын шығыны өсуін жалғастырған.

Кәсіпорындар үшін бұл жұмыс күшін пайдаланудың қымбаттап жатқанын білдіреді. Алайда компания шығыны көбейген сайын қызметкерлердің тұрмысы да жақсарады деген сөз емес.

Жалақы 10,3%-ға өсті, бірақ қазақстандықтар ұтылды

Бұл қайшылық 2026 жылдың алғашқы жартысында айқын байқалды.

Еуразиялық экономикалық комиссияның мәліметінше, Қазақстанда орташа айлық номиналды жалақы 988 АҚШ долларына жеткен.

Бұл Орталық Азиядағы көрші мемлекеттердің басым бөлігінен әлдеқайда жоғары.

Қазақстандағы орташа жалақы Қырғызстаннан шамамен 61%-ға, Өзбекстаннан 67,3%-ға жоғары. Ал Тәжікстанмен салыстырғанда айырмашылық 2,8 есеге жетеді.

Дегенмен жалақының сатып алу қабілетіне қарасақ, жағдай мүлде басқаша.

2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстандағы номиналды жалақы өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 10,3%-ға өскен.

Бірақ нақты жалақы, яғни инфляцияны ескергендегі табыс, керісінше, 0,6%-ға төмендеген.

Демек, жалақы қағаз жүзінде өскенімен, оның сатып алу қабілеті азайған. Тұтыну бағаларының қымбаттауы еңбекақы өсімінен асып түскен.

Салыстыруға алынған ТМД елдерінің ішінде нақты жалақы индексі 100%-дан төмен түскен жалғыз мемлекет Қазақстан болған.

Ал Қырғызстанда нақты жалақы 15,3%-ға, Тәжікстанда 14,9%-ға артқан.

Бұл айырмашылық халықтың күнделікті тұрмысында сезіледі. Жалақысы көбейген адам бұрынғыдан көбірек азық-түлік, тауар немесе қызмет сатып ала алмаса, табыстың номиналды өсімі оның әл-ауқатын жақсартпайды.

Қазақстан жұмыс күшіне жұмсалатын шығын бойынша үздік үштікке кірді

Жұмыс берушілердің жалпы шығынын салыстырғанда елдердің орналасу реті өзгереді.

ТМД Мемлекетаралық статистика комитетінің 2024 жылғы деректеріне сәйкес, салыстыруға қажетті мәліметтері бар алты мемлекеттің ішінде Қазақстан үшінші орын алған.

Қазақстандық кәсіпорындар бір қызметкерге айына орта есеппен 878 еуро жұмсаған.

Бұдан жоғары көрсеткіш Беларусь пен Молдовада тіркелген.

Осылайша, Қазақстанда бір қызметкерді ұстау Қырғызстанға қарағанда шамамен 62%-ға, Өзбекстанға қарағанда 85%-ға қымбатқа түскен.

Алайда бұл рейтингке ТМД-ның барлық мемлекеті кірмеген. Сондықтан көрсеткіштерді тек статистикалық мәліметтері қолжетімді елдер аясында салыстырған дұрыс.

Тағы бір ерекшелік бар. Жалақы деңгейі жоғары мемлекет жұмыс күшінің жалпы құны бойынша міндетті түрде алда бола бермейді.

Мәселен, Молдова персоналға жұмсалатын жиынтық шығын бойынша Қазақстаннан жоғары тұр. Бірақ бұл елдерде қызметкерлерге төленетін қаражаттың құрылымы әртүрлі.

Қазақстанда персонал шығынының 13,1%-ы сыйақыға жұмсалады

ТМД елдерінде жұмыс берушілердің қызметкерлерге жұмсайтын қаржысы әртүрлі бағыттарға бөлінеді.

2024 жылы Әзербайжанда жұмыс істеген уақыт үшін төленетін негізгі еңбекақы жалпы шығынның 74,4%-ын құраған. Молдовада бұл көрсеткіш 70,3% болған.

Қырғызстанда оның үлесі 57,3%-ға, Өзбекстанда 58,3%-ға тең.

Ал Қазақстан сыйақы мен ынталандыру төлемдерінің салыстырмалы түрде жоғары үлесімен ерекшеленеді.

Елімізде ақшалай көтермелеуге жұмыс күшіне жұмсалған барлық шығынның 13,1%-ы бағытталған. Өзбекстанда бұл көрсеткіш одан да жоғары — 17,9%.

Бұл жұмыс берушілердің негізгі жалақыдан бөлек, қызметкерлерді ақшалай ынталандыру тетіктерін пайдаланатынын көрсетеді.

Дегенмен сыйақының жалпы шығын ішіндегі үлесі жоғары болуы әр қызметкер міндетті түрде қомақты бонус алады дегенді білдірмейді.

Әлеуметтік қорғауға жұмсалатын шығын Қазақстанда ең төмен

2024 жылы Қазақстан салыстыруға алынған елдер арасында қызметкерлерді әлеуметтік қорғауға жұмсалатын шығынның үлесі бойынша соңғы орында тұрған.

Бұл бағытқа жалпы шығынның небәрі 6,3%-ы тиесілі болған.

Ал Беларусьтегі көрсеткіш 24,7%-ға, Молдовада 19%-ға жеткен.

Айырмашылық айтарлықтай.

Дегенмен әлеуметтік шығындардың төмен үлесі қазақстандық қызметкерлердің әлеуметтік кепілдіктері міндетті түрде әлсіз дегенді білдірмейді.

Мұндай көрсеткішке елдердің әлеуметтік төлем жүйесі, міндетті аударымдардың құрылымы және статистикалық есептеу ерекшеліктері әсер етуі мүмкін.

Жұмыс берушілер үшін бұл салыстырудың мәні бөлек: бір қызметкерге жұмсалатын жалпы шығын ұқсас болғанымен, оның қандай төлемдерден құралатыны әр елде әртүрлі.

Атырауда бір қызметкердің құны Түркістаннан екі есе жоғары

Қазақстанның өз ішінде де жұмыс күшінің құны біркелкі емес.

2025 жылдың қорытындысы бойынша бір қызметкерге жұмсалатын ең жоғары айлық шығын үш өңірде тіркелген:

Ал ең төмен көрсеткіштер Түркістан және Жамбыл облыстарында байқалған.

Түркістан облысында жұмыс берушілер бір қызметкерге айына орта есеппен 351,2 мың теңге жұмсаған. Жамбыл облысында бұл сома 359,3 мың теңгені құраған.

Атырау мен Түркістан облыстары арасындағы айырмашылық айына 370,6 мың теңгеге жетеді.

Бір жылға есептегенде бұл бір қызметкерге шаққанда шамамен 4,45 миллион теңге айырмашылық деген сөз.

Мұндай алшақтық өңірлердің экономикалық ерекшеліктерімен байланысты.

Батыс Қазақстанда мұнай-газ саласы мен оған қызмет көрсететін, жалақысы салыстырмалы түрде жоғары өндірістер маңызды орын алады.

Ал оңтүстік өңірлерде ауыл шаруашылығының үлесі жоғары. Бұл салада еңбекақы деңгейі мұнай-газ өндірісімен салыстырғанда төмен.

Сондықтан бір елдің өзінде жұмыс берушілердің персоналға жұмсайтын шығыны екі еседен астам ерекшеленеді.

Бұл айырмашылық еңбек нарығына да әсер етеді. Қызметкерлер үшін өңір мен мамандық таңдау табыс деңгейін айқындайтын факторлардың бірі болса, кәсіпорындар үшін персонал шығыны өндіріс пен қызмет көрсету құнының маңызды бөлігі болып қала береді.

Компания шығыны көбейгенімен, халықтың табысы неге артпайды?

Қазақстан номиналды жалақы және жұмыс берушілердің персоналға жұмсайтын шығыны бойынша Орталық Азиядағы көршілерінен едәуір алда.

Бірақ бұл артықшылық халықтың сатып алу қабілетіне толық әсер етіп отырған жоқ.

2026 жылдың алғашқы жартысында қазақстандықтардың орташа жалақысы доллармен есептегенде Қырғызстан мен Өзбекстаннан жоғары болғанымен, нақты табыс өсімі бойынша жағдай керісінше қалыптасты.

Бұл жұмыс берушілер мен қызметкерлер үшін екі түрлі мәселе туғызады.

Компаниялар персоналға көбірек қаражат жұмсайды. Ал қызметкерлер алған жалақысының өсімін инфляцияға байланысты толық сезіне алмайды.

Мұны алғашқы жартыжылдықтағы екі көрсеткіш айқын көрсетеді: номиналды жалақы 10,3%-ға өсті, ал оның сатып алу қабілеті 0,6%-ға төмендеді.

Демек, жалақының қанша теңгеге өскенімен қатар, сол ақшаға қанша тауар мен қызмет сатып алуға болатыны да шешуші мәнге ие.

Бұған дейін біз Қазақстандағы еңбек нарығы, жалақы және халық табысына қатысты мәселелер туралы да жазған болатынбыз. Елдегі еңбек құнының өсуі мен нақты табыстың өзгеруі алдағы уақытта да жұмыс берушілер мен жалдамалы қызметкерлер үшін өзекті мәселе болып қала бермек.