Сынақ мерзімі қызметкерді еңбек құқықтарынан айырмайды. Алайда жұмысқа орналасқан қазақстандықтар жалақының төмендетілуіне, қосымша талаптарға немесе жұмыстан босатылу қаупіне тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайда заң не дейді және жұмыс берушінің қандай әрекеттері заңсыз болып саналады?
ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі қызметкерге алғашқы жұмыс күнінен бастап берілетін кепілдіктерді еске салды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Негізгі талаптар Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде, атап айтқанда, 36 және 37-баптарда белгіленген.
Сынақ мерзімінде жалақыны азайтуға бола ма?
Жұмысқа орналасу кезінде көпшілікті алаңдататын мәселенің бірі – еңбекақы. Кейбір жұмыс берушілер сынақ мерзімінде бір мөлшерде, ал ол аяқталғаннан кейін жоғары жалақы төлеуді ұсынады.
Алайда сынақ мерзімінің белгіленуі жалақыны өз бетінше төмендетуге негіз бола алмайды.
Еңбекақы мөлшері еңбек шартында айқындалады және заң талаптарына сәйкес келуге тиіс. Егер қызметкер белгілі бір жалақыға жұмысқа қабылданса, жұмыс беруші оның әлі сынақтан өтіп жатқанын сылтауратып, еңбекақысын біржақты азайта алмайды.
Сонымен қатар заң барлық жаңа қызметкерге тәжірибелі мамандармен бірдей жалақы төлеуді міндеттемейді. Еңбекақы мөлшері заңды негіздер болған және тиісті шарттар еңбек құжаттарында бекітілген жағдайда әртүрлі болуы мүмкін.
Сондықтан жұмысқа қабылданар алдында ауызша уәдеге емес, еңбек шартында нақты көрсетілген сомаға назар аударған жөн.
Сынақ мерзімі үш айдан аспайды, бірақ кейбір қызметкерлерге алты ай беріледі
ҚР Еңбек кодексінің 36-бабына сәйкес, қызметкерлердің басым бөлігі үшін сынақ мерзімі үш айдан аспауға тиіс.
Алайда жекелеген лауазымдарға алты айға дейінгі сынақ мерзімін белгілеуге рұқсат етіледі.
Бұл талап ұйым басшылары мен олардың орынбасарларына, бас бухгалтерлер мен олардың орынбасарларына, сондай-ақ филиалдар мен өкілдіктердің басшыларына қатысты.
Сынақ мерзімі еңбек шартында көрсетілген жұмыс басталған күннен есептеледі және қызметкердің еңбек өтіліне қосылады.
Тағы бір ескеретін жайт бар. Егер қызметкер белгілі бір кезеңде жұмыста нақты болмаған болса, сол уақыт ішінде сынақ мерзімінің өтуі тоқтатыла тұрады.
Еңбек шартында сынақ мерзімі көрсетілмесе, қызметкер сынақсыз қабылданған болып есептеледі
Жұмыс беруші жаңа қызметкерге алғашқы үш ай сынақ мерзімі болатынын ауызша айтып қана шектеле алмайды.
Бұл талап еңбек шартында міндетті түрде көрсетілуге тиіс.
Егер шартта сынақ мерзімі туралы тармақ болмаса, қызметкер жұмысқа сынақсыз қабылданған болып есептеледі.
Демек, жұмыс беруші кейіннен оны сынақтан өтпеді деген негізбен жұмыстан шығара алмайды.
Сондықтан еңбек шартына қол қояр алдында қызметкер өзінің лауазымын, жалақысын және сынақ мерзіміне қатысты талаптарды мұқият тексеруі қажет.
Сынақтан өтпеген қызметкерді жұмыстан шығаруға болады, бірақ себебі көрсетілуі тиіс
Сынақ мерзімі жұмыс берушіге қызметкердің кәсіби біліктілігін, тәжірибесін және тапсырылған жұмысқа сәйкестігін бағалауға мүмкіндік береді.
Егер сынақ нәтижесі қанағаттанарлықсыз болса, жұмыс беруші еңбек шартын бұза алады.
Бірақ басшының қызметкер «бізге сәйкес келмеді» деген сөзі заңда белгіленген рәсімді орындауға жеткіліксіз.
ҚР Еңбек кодексінің 37-бабына сәйкес, жұмыс беруші еңбек шартын бұзуға негіз болған себептерді көрсете отырып, қызметкерге хабарлама беруге міндетті.
Яғни сынақ нәтижесінің теріс деп танылуы нақты себептермен түсіндірілуге тиіс.
Бұдан бөлек, қызметкер үшін тағы бір маңызды кепілдік қарастырылған.
Егер сынақ мерзімі аяқталып, жұмыс беруші еңбек шартын бұзу туралы хабарлама бермесе, қызметкер сынақтан өткен болып есептеледі.
Мұндай жағдайда сынақтан сәтті өткені туралы бөлек шешім қабылдау талап етілмейді.
Сынақ мерзімінде демалыс пен әлеуметтік кепілдіктер сақталады
Кейде сынақ мерзімі қызметкердің еңбек құқықтары толық күшіне енбеген кезең ретінде қабылданады.
Алайда Қазақстан заңнамасында мұндай ерекшелік жоқ.
Ресми түрде жұмысқа орналасқан алғашқы күннен бастап қызметкердің жалақысын уақытылы әрі толық алуға, белгіленген жұмыс уақытының сақталуына, демалуға және қауіпсіз еңбек жағдайына құқығы бар.
Оған еңбек заңнамасында көзделген әлеуметтік кепілдіктер де толық қолданылады.
Жұмыс беруші сынақ мерзімін сылтауратып, қызметкерді ақысыз жұмыс істеуге мәжбүрлей алмайды. Сондай-ақ еңбекақыдан заңсыз ұстап қалуға немесе еңбекті қорғау талаптарын елемеуге құқығы жоқ.
Бұл міндеттер қызметкердің кәсіпорында қанша уақыт жұмыс істегеніне қарамастан сақталады.
Қазақстанда еңбек құқықтарының бұзылуы тексерулерге себеп болған
Еңбек заңнамасын сақтау мәселесі тек сынақ мерзімімен шектелмейді.
Бұған дейін біз Қазақстандағы кәсіпорындарда мемлекеттік еңбек инспекторлары екі мыңнан астам заңбұзушылық анықтағанын жазған едік. 2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша 140 кәсіпорында жалақы бойынша берешек анықталып, оның жалпы көлемі 642 миллион теңгеден асқан.
Бұл көрсеткіштер тек сынақ мерзімінен өтіп жатқан қызметкерлерге қатысты емес. Дегенмен олар еңбекақы төлеу талаптарының сақталуы мемлекеттік бақылауда екенін көрсетеді.
Жаңадан жұмысқа орналасатын азамат үшін еңбек дауының алдын алудың тиімді жолдарының бірі – шартқа қол қоймай тұрып, оның барлық талабын мұқият зерделеу.
Әсіресе жалақы мөлшерін, жұмыс басталатын күнді, сынақ мерзімінің ұзақтығын және еңбек жағдайларын нақтылап алған дұрыс.
Ал жұмыс беруші сынақ нәтижесін қанағаттанарлықсыз деп танып, қызметкерді жұмыстан шығаруға шешім қабылдаса, қызметкер еңбек шартын бұзу себептері көрсетілген хабарламаны талап етуге құқылы.
