Сынақ мерзімі жалақыны азайтуға негіз болмайды. Қазақстанда жұмысқа жаңадан қабылданған қызметкер алғашқы күннен бастап еңбек заңнамасында көзделген құқықтар мен кепілдіктерге ие. Бұл талаптар Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде бекітілген, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жұмыс беруші қызметкердің кәсіби біліктілігін, тәжірибесін және тапсырылған міндеттерді орындай алу қабілетін бағалау үшін сынақ мерзімін белгілей алады. Алайда бұл кезең қызметкердің құқықтарын шектеуге немесе еңбек жағдайларын өз бетінше нашарлатуға мүмкіндік бермейді.
Сынақ мерзімі қанша уақытқа созылады?
Еңбек кодексіне сәйкес, сынақ мерзімі туралы талап міндетті түрде еңбек шартында көрсетілуге тиіс. Егер шартта мұндай талап болмаса, қызметкер сынақ мерзімінсіз жұмысқа қабылданған болып есептеледі.
Әдетте сынақ мерзімі үш айдан аспайды. Дегенмен кейбір басшылық лауазымдар үшін заңда ұзағырақ мерзім қарастырылған.
Алты айға дейінгі сынақ мерзімі мына қызметкерлерге белгіленуі мүмкін:
- Ұйым басшыларына және олардың орынбасарларына.
- Бас бухгалтерлерге және олардың орынбасарларына.
- Филиалдар мен өкілдіктердің басшыларына.
Сынақ мерзімі қызметкердің жұмысқа нақты кіріскен күнінен басталады. Қызметкер жұмыста болмаған кезеңдер сынақ мерзіміне есептелмейді.
Сынақ мерзімінде қызметкер қандай құқықтарға ие?
Сынақ мерзімі еңбек қатынастарының толыққанды бөлігі болып саналады. Сондықтан қызметкердің негізгі құқықтары жұмысқа қабылданған алғашқы күннен бастап сақталады.
Атап айтқанда, қызметкердің мынадай құқықтары бар:
- Жалақысын уақытылы және толық көлемде алу.
- Белгіленген жұмыс уақыты мен демалыс тәртібінің сақталуын талап ету.
- Қауіпсіз еңбек жағдайында жұмыс істеу.
- Заңда көзделген әлеуметтік кепілдіктерді пайдалану.
- Еңбек құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау.
Бұл кепілдіктердің сақталуы қызметкердің сынақтан өту нәтижесіне байланысты емес. Жұмыс беруші сынақ мерзімін сылтау етіп, қызметкерді заңмен қорғалатын құқықтарынан айыра алмайды.
Жұмыс беруші жалақыны азайта ала ма?
Сынақ мерзімінің белгіленуі өздігінен жалақыны төмендетуге құқық бермейді. Еңбекақы мөлшері еңбек шартында айқындалады және еңбек заңнамасының талаптарына сәйкес болуы керек.
Мысалы, қызметкер айына 300 мың теңге жалақымен жұмысқа қабылданып, үш айлық сынақ мерзімінен өтіп жатса, жұмыс беруші тек осы себеппен оның жалақысын 200 мың теңгеге түсіре алмайды.
Еңбек шартында келісілген еңбекақы шарттары сақталуға тиіс. Оларды өзгерту үшін заңды негіз және еңбек заңнамасында көзделген тиісті рәсім қажет.
Бұл ретте сынақ кезеңіне арналған еңбекақы шарттары жұмысқа қабылдау кезінде заң талаптарын сақтай отырып келісілген жағдайды жұмыс берушінің жалақыны кейіннен біржақты азайтуынан ажырату маңызды.
Сынақ мерзімі аяқталмай жұмыстан шығаруға бола ма?
Еңбек кодексі жұмыс берушіге сынақ нәтижесі теріс болған жағдайда еңбек шартын тоқтату мүмкіндігін береді. Бірақ мұндай шешім белгіленген тәртіппен рәсімделуі тиіс.
Жұмыс беруші қызметкерге еңбек шартын бұзудың себептерін көрсете отырып, жазбаша хабарлама беруге міндетті. Сынақтан өтпеді деген тұжырым еңбек шартын тоқтату рәсімін сақтамауға негіз бола алмайды.
Егер сынақ мерзімі аяқталып, жұмыс беруші еңбек шартын тоқтату туралы хабарлама бермесе, қызметкер сынақ мерзімінен өткен болып есептеледі.
Еңбек құқығы бұзылса, не істеу керек?
Егер жұмыс беруші сынақ мерзімін негізге алып, жалақыны заңсыз азайтса немесе еңбек шартында көзделген кепілдіктерді сақтамаса, қызметкер өз құқықтарын қорғауға құқылы.
Алдымен еңбек шартындағы жалақы мөлшерін, жұмыс уақыты мен сынақ мерзіміне қатысты талаптарды тексерген жөн. Қажет болған жағдайда жұмыс берушіден жазбаша түсініктеме сұрауға болады.
Мәселе шешілмесе, қызметкер мемлекеттік еңбек инспекциясына жүгініп, заңда көзделген тәртіппен еңбек дауын қарауды талап ете алады.
Ең бастысы: сынақ мерзімі қызметкердің кәсіби жарамдылығын бағалау үшін белгіленеді. Ол жалақыны өз бетінше азайтуға, демалыс уақытын шектеуге немесе еңбек қауіпсіздігі талаптарын елемеуге құқық бермейді.
