Қазақстанның екі тарихи мұрасы ЮНЕСКО-ның өңірлік тізіміне енді. Индонезияның Джакарта қаласында өткен халықаралық отырыста «Есік жазуы» мен «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының басылымдарға шыққан туындыларының топтамасы» ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасының Азия-Тынық мұхиты өңірлік тізіліміне енгізілді. Бұл туралы Ерлан Қарин өзінің Telegram-арнасында хабарлады.
Шешім Қазақстанның тарихи және құжаттық мұрасын халықаралық деңгейде таныту жолындағы маңызды қадам болды. Ал желтоқсан айында қазақтың тағы үш мәдени дәстүрінің ЮНЕСКО тізіміне ену мәселесі қаралады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Есік қорғанындағы жазу халықаралық деңгейде мойындалды
5 қарашада Джакартада ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасы бойынша Азия-Тынық мұхиты өңірлік комитетінің (MOWCAP) 11-ші отырысы өтті. Жиында Қазақстан ұсынған екі номинацияны өңірлік тізілімге енгізу туралы шешім қабылданды.
Бірінші номинация – «Есік жазуы». Бұл Алматы облысындағы Есік қорғанынан табылған күміс тостағанға түсірілген көне жазу.
Есік қорғаны әлемге әйгілі «Алтын адам» табылған археологиялық ескерткіш ретінде белгілі. Ал күміс тостағандағы жазу ежелгі дала өркениетінің жазба мәдениетін зерттеуде ерекше орын алады.
Жазудың нақты оқылуы мен тілдік табиғаты жөнінде ғалымдар арасында әртүрлі ғылыми тұжырым бар. Сондықтан оның ЮНЕСКО-ның өңірлік тізіліміне енгізілуі тарихи жәдігерді одан әрі зерттеу және сақтау тұрғысынан маңызды.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының мұрасы да тізімге енді
Екінші номинация – «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының басылымдарға шыққан туындыларының топтамасы».
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы – қазақтың көрнекті ақыны, ойшылы, тарихшы әрі фольклор жинаушысы. Оның шығармаларында қазақ халқының тарихы, шежіресі, дүниетанымы, діни-философиялық көзқарастары мен ауыз әдебиеті туралы құнды мәліметтер сақталған.
Ғұламаның баспа мұрасын халықаралық тізілімге енгізу қазақ жазба мәдениетінің тарихи маңызын кеңінен танытуға мүмкіндік береді.
Бұл шешім оның еңбектерін сақтау, зерттеу және болашақ ұрпаққа жеткізу ісіне халықаралық назар аударуға ықпал етеді.
ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасы нені білдіреді?
«Әлем жады» (Memory of the World) – тарихи құжаттарды, қолжазбаларды, сирек кітаптарды және адамзаттың құжаттық мұрасын сақтауға бағытталған ЮНЕСКО бағдарламасы.
Оның негізгі міндеті – тарихи маңызы бар құжаттық мұраны жоғалудан қорғау, ғылыми зерттеулерге қолжетімді ету және халықаралық деңгейде таныту.
Қазақстанның екі номинациясы бағдарламаның Азия-Тынық мұхиты өңірлік тізіліміне енгізілді. Бұл – ЮНЕСКО-ның халықаралық «Әлем жады» тізілімінен бөлек мәртебе.
Джакартадағы отырысқа Азия-Тынық мұхиты өңіріндегі 23 елден 100-ден астам делегат қатысты. Жиын қорытындысында 21 құжаттық мұра номинациясын өңірлік тізілімге енгізу мақұлданды.
Желтоқсанда қазақтың тағы үш дәстүрінің тағдыры шешіледі
Қазақстан үшін келесі маңызды кезең желтоқсан айында басталады. Қытайдың Сямынь қаласында ЮНЕСКО-ның Материалдық емес мәдени мұраны қорғау жөніндегі үкіметаралық комитетінің 21-ші сессиясы өтеді.
Онда Қазақстанның қатысуымен әзірленген үш номинацияны Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізу туралы түпкілікті шешім қабылданады:
- «Кесте өнері: біз кесте, бедел кесте» – дәстүрлі кестелеу өнеріне арналған көпұлтты номинация;
- «Дәстүрлі киіз басу: киіз басу» – киіз дайындаудың дәстүрлі әдістерін қамтитын көпұлтты номинация;
- «Салбурын: тазы ертіп, бүркіт салатын атбегілер фестивалі» – Қазақстан ұсынған ұлттық номинация.
Бұл дәстүрлер қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен, қолөнерімен және табиғатпен байланысқан мәдени тәжірибесімен тығыз байланысты.
Алайда олардың ЮНЕСКО тізіміне енгізілгені туралы айтуға әлі ерте. Түпкілікті шешім желтоқсандағы сессияда қабылданады.
Үш номинацияға алдын ала оң қорытынды берілді
Ерлан Қариннің мәліметінше, ЮНЕСКО-ның бағалау органы аталған үш номинацияны тізімге енгізу жөнінде оң қорытынды берген.
Бұл – маңызды кезең. Дегенмен сарапшылардың оң бағасы түпкілікті шешімді алмастырмайды. Номинациялардың ресми мәртебесі үкіметаралық комитеттің қарауынан кейін белгілі болады.
Егер үш номинация да мақұлданса, Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасы халықаралық тізімде жаңа элементтермен толығады.
Бұл Қазақстан үшін неге маңызды?
ЮНЕСКО тізімдеріне енгізу тарихи мұра мен ұлттық дәстүрлерді халықаралық деңгейде танытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар олардың сақталуына, зерттелуіне және келесі ұрпаққа берілуіне назар аудартады.
Есік жазуы мен Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының мұрасы – Қазақстанның жазба тарихына қатысты құндылықтар. Ал кесте өнері, киіз басу және салбурын – халықтың күнделікті өмірі мен мәдени тәжірибесінде қалыптасқан дәстүрлер.
Осылайша, Қазақстан ЮНЕСКО аясында мәдени мұраны екі бағытта танытып келеді: бір жағынан тарихи құжаттар мен жазба ескерткіштерді, екінші жағынан бүгінге дейін жалғасып келе жатқан ұлттық дәстүрлерді.
Бұған дейін біз Қазақстанның 2025 жылғы мәдени жетістіктері мен ЮНЕСКО-ға ұсынылған жаңа номинациялары туралы жазған едік. Сол кезде де салбурын, дәстүрлі киіз басу және кесте өнерін халықаралық деңгейде таныту жоспарлары жарияланған болатын.
