Қазақстанда көлеңкелі экономика тарихи минимумға жетті. Алайда рекордтық көрсеткіштің артында алаңдатарлық үрдіс байқалады: сауда мен көлік салалары ашық жұмыс істеуге көшіп жатқанда, құрылыста есепке алынбайтын экономикалық қызметтің үлесі бес жылда екі есеге жуық өскен, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында Қазақстандағы бақыланбайтын экономиканың жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) үлесі 15,69%-ға дейін төмендеді. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 1,02 пайыздық тармаққа аз.
Елдің ЖІӨ көлемі 159,6 трлн теңгеге жеткенін ескерсек, бақыланбайтын экономикалық қызметтің есептік көлемі шамамен 25 трлн теңгені құрайды.
Бұл қаражаттың барлығы ресми статистикадан тыс қалған деген сөз емес. Статистика органдары бақыланбайтын экономикалық қызметті арнайы әдістемелер арқылы бағалап, оның көлемін ЖІӨ есебіне қосады.
Соңғы он жылда Қазақстан көлеңкелі экономиканың үлесін шамамен 12 пайыздық тармаққа қысқартты. Дегенмен бұл өзгеріс барлық өңір мен салада бірдей жүріп жатқан жоқ.
Құрылыстағы көлеңкелі экономика бес жылда екі есеге жуық өсті
Жалпы көрсеткіш төмендегенімен, құрылыс саласында кері үрдіс қалыптасты.
2020 жылы құрылыстағы бақыланбайтын экономикалық қызметтің ЖІӨ-дегі үлесі 1,1% болса, 2025 жылы 1,9%-ға жетті.
Өндірістің басқа бағыттарында есепке алынбайтын қызмет көлемі біртіндеп азайып жатқанда, құрылыс саласында керісінше өсім тіркелген.
Мұның ықтимал себептерінің бірі — құрылыс көлемінің ұлғаюымен қатар жұмысшыларға еңбекақыны бейресми төлеу тәжірибесінің сақталуы. Алайда статистикалық көрсеткіштердің өзі өсімнің нақты қаншасы осындай төлемдерге байланысты екенін анықтауға мүмкіндік бермейді.
Бұл жағдай заңды жұмыс істейтін құрылыс компаниялары үшін де маңызды. Қызметкерлерін ресми тіркеп, еңбекақысын толық көрсететін кәсіпорындар табысы мен шығысын жасыратын нарық қатысушыларымен бәсекеге түсуге мәжбүр.
Ал өндірістің өзге салаларында жағдай басқаша.
Ауыл шаруашылығында бақыланбайтын экономиканың ЖІӨ-дегі үлесі 2,6%-дан 1,8%-ға, өңдеу өнеркәсібінде 1,3%-дан 1%-ға дейін қысқарған.
Қазақстанның оңтүстігінде көлеңкелі экономиканың үлесі 25%-дан асады
Өңірлер арасындағы айырмашылық одан да айқын байқалады.
2025 жылдың қорытындысы бойынша бақыланбайтын экономиканың жалпы өңірлік өнімдегі (ЖӨӨ) ең жоғары үлесі үш облыста тіркелді:
- Түркістан облысы — 27,8%;
- Жетісу облысы — 26,1%;
- Жамбыл облысы — 25,7%.
Яғни бұл өңірлерде экономикалық қызметтің төрттен бірінен астамы бақыланбайтын секторға тиесілі.
Ал ең төмен көрсеткіш Атырау облысында тіркелген — 4,5%. Ұлытау облысында бұл үлес 5% болған.
Түркістан мен Атырау облыстарының көрсеткіштері арасындағы айырмашылық алты еседен асады.
Дегенмен көлеңкелі экономиканың үлесі жоғары өңірде жасырын айналымның ақшалай көлемі де міндетті түрде ең үлкен болады деген сөз емес. Мұнда өңір экономикасының жалпы ауқымы да маңызды.
Мәселен, экономикасы ірі өңірдегі төмен пайыздың өзі ақшалай есептегенде қомақты соманы білдіруі мүмкін.
Саудадағы көлеңкелі айналымның үлесі екі есеге жуық қысқарды
Қазақстан көлеңкелі экономиканы қысқартудағы ең елеулі нәтижелердің біріне сауда саласында қол жеткізді.
2020–2025 жылдары осы саладағы бақыланбайтын қызметтің ЖІӨ-дегі үлесі 5,6%-дан 3,1%-ға дейін төмендеді.
Бұл өзгеріс онлайн-кассалардың енгізілуі, тауарларды таңбалау жүйесінің дамуы және электрондық сауданың кеңеюімен қатар жүрді.
Көлік және қоймалау саласында да айтарлықтай ілгерілеу байқалды. Бес жыл ішінде көрсеткіш 2,9%-дан 1,1%-ға дейін қысқарған.
Алайда қызмет көрсету секторының барлық бағыты бірдей нәтиже көрсеткен жоқ.
Жылжымайтын мүлікпен байланысты операцияларда бақыланбайтын экономиканың ЖІӨ-дегі үлесі 0,6%-дан 1%-ға өсті.
Бұған ықпал етуі мүмкін факторлардың бірі — тұрғын үйлерді кәсіпкерлік қызметті тиісті түрде рәсімдемей жалға беру.
Қонақүйлер мен қоғамдық тамақтану саласында да өсім байқалды. Бұл бағыттағы көрсеткіш 0,1%-дан 0,5%-ға жеткен.
Ақпарат және байланыс саласында үлес 0,4%-дан 0,6%-ға дейін ұлғайды.
Демек, сауда мен логистикадағы оң өзгерістерге қарамастан, қызмет көрсету саласының кейбір бағыттарында жасырын экономикалық қызметтің үлесі артып отыр.
Базарлар, құрылыс және тауар жеткізу жүйесі цифрлық бақылауға көшеді
Үкімет көлеңкелі экономиканы қысқарту шараларын жалғастырмақ.
2026 жылғы 1 шілдеде 2026–2028 жылдарға арналған көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимылдың кешенді жоспары бекітілді.
Құжатта сауда, құрылыс, ауыл шаруашылығы, көлік және басқа да салалардағы цифрлық бақылауды күшейту көзделген.
Негізгі бағыттардың бірі — тауардың өндірушіден тұтынушыға дейінгі қозғалысын қадағалау.
Ауыл шаруашылығында өнімнің егістік алқабынан сауда сөресіне дейінгі жолын бақылайтын цифрлық жүйені дамыту жоспарланып отыр.
Мұнай-газ саласында мұнай өңдеу зауыттарының материалдық-шикізат балансын автоматтандыру көзделген. Бұл шикізат пен дайын өнім қозғалысының ашықтығын арттыруға бағытталған.
Сауда саласында Digital bazaar жобасы жүзеге асырылмақ. Жоба базарлар мен сауда орталықтарын цифрландыруды қарастырады.
Сонымен қатар міндетті таңбалауға жататын тауарлардың тізімі кеңейтіліп, логистикада KEDEN және e-CMR ақпараттық жүйелерінің интеграциясы дамытылады.
Кәсіпкерлер үшін мұндай өзгерістер тауардың қайдан келгенін, қалай тасымалданғанын және қандай құжаттармен рәсімделгенін бақылаудың күшейетінін білдіреді.
Электроника импортына да ерекше назар аударылмақ.
IMEI-кодтарды тексеру жүйесін KEDEN кедендік платформасымен біріктіру белгіленген тәртіпті бұза отырып әкелінген құрылғыларды анықтауға көмектесуі тиіс.
2028 жылға қарай көлеңкелі экономиканы 13,8%-ға дейін қысқарту көзделген
Үкімет алдағы екі жылға нақты көрсеткіштер бекітті.
- 2025 жыл, нақты көрсеткіш - 15,69%
- 2026 жыл, жоспар - 14,5%
- 2028 жыл, жоспар - 13,8%
Бекітілген жоспарға сәйкес, 2026 жылдың соңына қарай көлеңкелі экономиканың үлесі 14,5%-ға, 2027 жылы 14%-ға, ал 2028 жылы 13,8%-ға дейін төмендеуі тиіс.
Тауар өндіру және қызмет көрсету салалары үшін де жеке межелер белгіленген.
2028 жылға қарай тауар өндіру секторындағы бақыланбайтын қызметтің ЖІӨ-дегі үлесін 4,28%-ға, ал қызмет көрсету саласында 9,52%-ға дейін азайту жоспарланған.
Саудадағы мақсатты көрсеткіш — 2,78%, көлік және қоймалау саласында — 0,99%, құрылыста — 1,52%.
Сонымен бірге Үкімет шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесін 2026 жылғы 38%-дан 2028 жылы 39%-ға жеткізуді көздеп отыр.
Дегенмен көлеңкелі экономиканың азаюы бейресми табыстың бірден жойылатынын білдірмейді. Экономикалық қызметтің бір бөлігі заңды айналымға өтуі мүмкін, ал қабылданған шаралардың нақты тиімділігі алдағы жылдардың нәтижесі арқылы бағаланады.
Бұған дейін біз Қазақстандағы көлеңкелі экономика шынымен азайып жатыр ма, әлде жасырын айналымның сипаты өзгерді ме деген мәселені қозғаған едік.
Жаңа статистика көлеңкелі экономиканың ел бойынша тарихи минимумға түскеніне қарамастан, жекелеген салаларда есепке алынбайтын қызметтің әлі де өсіп жатқанын көрсетеді.
Әсіресе құрылыс саласындағы жағдай назар аудартады. Мұнда көрсеткіш бес жылда 1,1%-дан 1,9%-ға дейін ұлғайған. Үкіметтің ендігі міндеті — жалпы экономикалық көрсеткішті жақсартумен шектелмей, осы өсімді кері бұру.
