Қазақстанға жылдар бойы жалған көрсеткіш таңылып келді. Еліміз ажырасу саны бойынша Мальдив аралдарынан кейін әлемде екінші орында тұр деген ақпарат бірнеше жылдан бері таралып жүр. Алайда ресми статистика мүлде басқа жағдайды көрсетеді. Соған қарамастан, Қазақстанда некесін бұзған жұптардың саны шынымен өсіп жатыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы алты айында Қазақстанда 22,5 мың ажырасу тіркелген. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 4,5%-ға көп.
Energyprom зерттеуі Қазақстанның әлемдік рейтингтегі «екінші орны» қайдан шыққанын және еліміздің басқа мемлекеттермен салыстырғандағы нақты жағдайын анықтауға мүмкіндік берді.
Қазақстан ажырасу бойынша қалайша екінші орынға шықты?
Бұл оқиға 2023 жылдың ақпанында басталған.
Сол кезде Норвегияның Advokatsmart заң компаниясы әлем елдеріндегі ажырасу көрсеткіштері туралы шолу жариялаған. Онда Қазақстан Мальдив аралдарынан кейін екінші орынға қойылған.
Елімізге әр мың тұрғынға шаққанда 4,6 ажырасу көрсеткіші тіркелген деген дерек берілген.
2024 жылдың наурызында бұл ақпарат қайта тарады. Оған америкалық Petrelli Previtera заң компаниясы мен World Population Review халықаралық статистикалық платформасы сілтеме жасаған.
Бірақ бір мәселе бар еді: жарияланған рейтингтерде 4,6 көрсеткішінің қай жылға тиесілі екені де, бастапқы дереккөзі де көрсетілмеген.
Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы 2024 жылдың наурызында бұл мәліметтің шындыққа сәйкес келмейтінін мәлімдеп, World Population Review авторларына арнайы хат жолдаған.
Қазір World Population Review платформасында Қазақстан бойынша мүлде басқа көрсеткіш берілген.
2023 жылы елімізде әр мың тұрғынға шаққанда 2 ажырасу тіркелген.
Бұл көрсеткіш Қазақстанды әлемде екінші орынға емес, жарияланған деректер бойынша шамамен 15-орынға орналастырады.
Қазақстанда ажырасу көбейіп жатыр: үш жылда не өзгерді?
Әлемдік рейтингтегі қателік елде ажырасу мәселесі жоқ дегенді білдірмейді.
Керісінше, соңғы жылдары ресми түрде бұзылған некелер саны қайта өсе бастаған.
2023 жылы Қазақстанда 40,2 мың ажырасу тіркелді. Әр мың тұрғынға шаққандағы көрсеткіш 2 болған.
2025 жылы ажырасу саны 45,7 мыңға жетті. Бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 12,7%-ға көп.
Ажырасу коэффициенті де әр мың адамға шаққанда 2,2-ге дейін өсті.
Өсім 2026 жылы да жалғасты.
Қаңтар мен маусым аралығында елімізде 22,5 мың неке бұзылған. Ал 2025 жылдың дәл осы кезеңінде 21,5 мың ажырасу тіркелген еді.
Дегенмен Қазақстан бұрынғы ең жоғары көрсеткішке әлі жеткен жоқ.
2019 жылы елде 59,8 мың неке бұзылды. Бұл 1991 жылдан бергі ең жоғары жылдық көрсеткіш болған.
Сол жылы ажырасу коэффициенті әр мың тұрғынға шаққанда 3,2-ні құраған.
Яғни ажырасу ең көп тіркелген жылдың өзінде Қазақстанның көрсеткіші халықаралық рейтингте тараған 4,6 деңгейіне жетпеген.
66 елдің ішінде Қазақстан 14-орынға тұрақтады
Халықаралық рейтингтердегі айырмашылықтың бір себебі халықтың жас құрамына байланысты.
Әдетте ажырасу коэффициенті елдегі барлық тұрғын санына қарай есептеледі.
Бұл есепке балалар да кіреді. Бірақ олар ресми некеде тұра алмайды.
Қазақстанда 15 жасқа дейінгі балалар халықтың шамамен 29%-ын құрайды. Ал Еуропалық одақта бұл үлес небәрі 15% шамасында.
Сондықтан халықтың жас құрылымы әртүрлі елдерді бір ғана көрсеткішпен салыстыру толық көрініс бермейді.
Energyprom сарапшылары 66 мемлекеттегі ажырасу деңгейін 15 жастан асқан әр мың тұрғынға шақтап қайта есептеген.
Зерттеуге негізінен 2023 жылдың ресми деректері алынған. Ал кейбір елдер бойынша 2021–2022 жылдардың мәліметтері пайдаланылған.
Нәтижесінде Қазақстан 66 елдің арасында 14-орынға орналасты.
15 жастан асқан әр мың тұрғынға шаққандағы ажырасу саны:
|
Ел |
Ажырасу көрсеткіші |
|---|---|
|
Ресей |
5,8 |
|
Молдова |
4,9 |
|
Грузия |
4,7 |
|
Беларусь |
4,4 |
|
Мысыр |
3,4 |
|
Коста-Рика |
3,3 |
|
Литва |
3,0 |
|
Қазақстан |
2,9 |
|
АҚШ |
2,9 |
|
Әзербайжан |
2,8 |
|
Қырғызстан |
2,6 |
|
Түркия |
2,6 |
|
Германия |
1,8 |
|
Италия |
1,5 |
Кестеден көрінгендей, Қазақстандағы ажырасу деңгейі Ресей, Молдова, Грузия және Беларусь елдерінен айтарлықтай төмен.
Мәселен, Ресейде әр мың ересек тұрғынға шаққанда 5,8 ажырасу тіркелсе, Қазақстанда бұл көрсеткіш 2,9 болған.
Дегенмен зерттеу бүкіл әлемді қамтымайды. Ресми деректері толық емес мемлекеттер, соның ішінде Африка мен Оңтүстік Азияның көптеген елі есепке алынбаған.
Ресейде ажырасу Қазақстанға қарағанда екі есе жиі
Елдердегі отбасылық жағдайды салыстырудың тағы бір тәсілі бар.
Ол үшін ажырасу санын барлық тұрғынға емес, некеде тұрған әйелдер санына шақтап есептейді.
Мұндай әдіс елдер арасындағы некеге тұру деңгейінің айырмашылығын ескеруге мүмкіндік береді.
2021 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанда ресми некеде тұрған 3,7 миллион әйел болған.
Бұл 15 жастан асқан әйелдердің 52,4%-ына тең.
Салыстыру үшін Германияда бұл көрсеткіш 48,1%, Швецияда 38,5%, ал Латвияда 39,9% болған.
2023 жылғы деректер бойынша Қазақстанда некеде тұрған әр мың әйелге шаққанда 10,8 ажырасу тіркелген.
Ал Ресейде бұл көрсеткіш 21,1-ге жеткен.
Яғни осы есептеу әдісі бойынша Ресейдегі ажырасу деңгейі Қазақстаннан екі есеге жуық жоғары.
Бірқатар Еуропа мемлекетінде де көрсеткіш Қазақстаннан жоғары болып шықты:
- Латвияда — 15,3.
- Эстонияда — 12,9.
- Швецияда — 12,7.
- Литвада — 12,3.
- Финляндияда — 11,9.
АҚШ-та бұл көрсеткіш 14,4 болған.
Ал Чехия мен Венгрияда 9,4, Түркияда 8,4, Оңтүстік Кореяда 7,5, Германияда 7,3, Жапонияда 6,1 және Италияда 6 ажырасу тіркелген.
Осы әдіспен есептегенде Қазақстан Солтүстік Еуропа мен Балтық елдеріне жақын деңгейде тұр.
Бірақ бұл салыстырудың да шектеуі бар. Некеде тұрған әйелдер саны туралы жеткілікті дерек тек 22 ел бойынша табылған.
Қазақстанның қай өңірінде ажырасу көп?
Ел ішіндегі көрсеткіштер де бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша 15 жастан асқан әр мың тұрғынға шаққандағы ажырасу деңгейі ең жоғары үш өңір анықталды.
- Қарағанды облысы — 4,4.
- Павлодар облысы — 4,4.
- Солтүстік Қазақстан облысы — 4,1.
Ал ажырасу деңгейі ең төмен өңірлер қатарында Түркістан облысы, Алматы облысы және Шымкент бар.
Түркістан облысында көрсеткіш 1,6 болса, Алматы облысында 2,3, Шымкентте 2,7 болған.
Ажырасудың жалпы саны жағынан еліміздің ірі қалалары алда тұр.
2025 жылы Алматыда шамамен 5 мың, Астанада 4,2 мың неке бұзылған.
Алайда бұл Алматы тұрғындары басқа өңірлерге қарағанда жиі ажырасады деген сөз емес.
Өйткені ірі қалаларда халық саны да көп. Сондықтан өңірлерді салыстырғанда тұрғындардың жалпы саны мен жас ерекшеліктерін ескеру қажет.
Қазақстандағы 460 мың әйел ресми неке статистикасына кірмейді
Мемлекеттік статистиканың тағы бір ерекшелігі бар.
Ұлттық статистика бюросы тек ресми тіркелген некелер мен заңды түрде рәсімделген ажырасуларды есепке алады.
Бірақ Қазақстанда некесін тіркемей бірге тұратын жұптар да аз емес.
2021 жылғы халық санағының нәтижесінде елімізде шамамен 460 мың әйелдің тіркелмеген некеде тұратыны анықталған.
Мұндай отбасылық қатынастар ресми неке статистикасына кірмейді. Ал жұптардың ажырасуы мемлекеттік ажырасу есебінде көрсетілмейді.
Демек, ресми статистика Қазақстандағы барлық жұптың бірге өмір сүруі мен айырылысуын толық қамтымайды.
Бұған дейін де Қазақстандағы неке мен отбасыға қатысты демографиялық өзгерістер туралы ресми деректер жарияланған. 2025 жылы елімізде 114,5 мың неке тіркеліп, олардың саны бір жылда 7,4%-ға азайған.
2026 жылдың алғашқы жартысында Қазақстанда тағы 22,5 мың ресми неке бұзылды. Бұл ажырасу мәселесінің өзекті екенін көрсетеді. Бірақ бірнеше жылдан бері айтылып жүрген «Қазақстан әлемде екінші орында» деген тұжырым ресми статистикамен расталмайды.
