Теңгеге биыл 33 жыл толды. Алайда Қазақстан биыл Ұлттық валюта күнін ерекше тарихи өзгеріспен қарсы алып отыр. Тәуелсіздік жылдарында алғаш рет теңгенің мәртебесі еліміздің Конституциясында тікелей бекітілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
15 қарашада Қазақстан Ұлттық валюта күнін атап өтеді. Ұлттық банктің мәліметінше, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап теңге конституциялық мәртебеге ие болды. Ал ұлттық валютаны эмиссиялау құқығы тек Қазақстан Республикасына тиесілі екені Ата заңда нақты көрсетілді.
Теңгенің мәртебесі алғаш рет Конституцияда бекітілді
Биылғы басты өзгеріс жазда күшіне енгенімен, оның тарихи маңызы Ұлттық валюта күнінде айқын сезіледі.
2026 жылғы 15 наурызда өткен референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді. Ата заңның 2-бабының 6-тармағында Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы теңге екені нақты жазылған.
Сондай-ақ ұлттық валютаны эмиссиялаудың айрықша құқығы Қазақстан Республикасына тиесілі екені бекітілді.
Бұл теңгенің мәртебесі енді қаржы саласындағы заңдармен ғана емес, мемлекеттің ең жоғары құқықтық құжаты арқылы да қорғалатынын білдіреді.
Қазақстан Ұлттық банкінің мәліметінше, теңгенің конституциялық деңгейде бекітілуі ақша-кредит саясатының құқықтық негізін нығайтып, елдің валюталық егемендігін айқындайды.
Қарапайым азаматтар үшін бұл ұлттық ақша жүйесінің құқықтық тұрақтылығына қатысты мәселе. Ал бизнес үшін ұзақ мерзімді жоспарлау, инвестиция тарту және қаржылық есеп айырысу кезінде құқықтық айқындықтың маңызы зор.
Дегенмен теңгенің Конституцияда бекітілуі оның бағамы өзгермейді немесе инфляция болмайды деген сөз емес. Бұл норма Қазақстанның өз ұлттық валютасына қатысты шешімдерді дербес қабылдау құқығын айқындайды.
1993 жылғы 15 қараша: Қазақстан өз ақшасын айналымға енгізді
Теңгенің тарихы 1993 жылғы 15 қарашада басталды. Дәл осы күні Қазақстанның ұлттық валютасы алғаш рет айналымға шықты.
Бұл еліміз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін екі жылға жетпейтін уақыт ішінде жүзеге асты.
Өз валютасының пайда болуы Қазақстанға дербес ақша-кредит жүйесін қалыптастыруға және тәуелсіз валюталық саясат жүргізуге мүмкіндік берді.
1997 жылы Президент Жарлығымен 15 қараша ресми түрде Ұлттық валюта күні болып жарияланды. Бұл күн қаржы саласы қызметкерлерінің кәсіби мерекесі ретінде де аталып өтеді.
Содан бері теңге үлкен өзгерістерден өтті. Алғашқы банкноттардан бастап заманауи төлем құралдарына дейін дамып, ел экономикасының негізгі тіректерінің біріне айналды.
Енді ұлттық валюта тарихына тағы бір маңызды күн қосылды. Ол – теңгенің конституциялық мәртебесі бекітілген 2026 жылғы 1 шілде.
Цифрлық теңге Қазақстанның қаржы жүйесіне еніп жатыр
Ұлттық валютаның құқықтық мәртебесі нығайып жатқанда, оны пайдалану тәсілдері де өзгеруде.
Қазақстан цифрлық теңгені дамытып келеді. Бұл – Ұлттық банк шығаратын ұлттық валютаның жаңа цифрлық нысаны.
Оның кәдімгі банктік аударымдардан басты айырмашылығы бар. Цифрлық теңге коммерциялық банктің міндеттемесі емес, тікелей орталық банктің ақшасы болып саналады.
Сонымен бірге цифрлық теңге қолма-қол ақшаны немесе дәстүрлі қолма-қол ақшасыз төлемдерді алмастырмайды.
Цифрлық теңгені қолданудың маңызды бағыттарының бірі мемлекеттік бюджет қаражатының жұмсалуымен байланысты.
Жаңа технология ақша қозғалысын қадағалауға және қаражаттың мақсатты пайдаланылуын бақылауға арналған тетіктерді қолдануға мүмкіндік береді.
Бұған дейін біз 2026 жылы цифрлық теңгені қолдану аясын 100-ге жуық мемлекеттік жобаға дейін кеңейту жоспары туралы жазған едік. Атап айтқанда, мемлекеттік сатып алу мен бюджет қаражатын бақылау бағыттары қарастырылған.
Мемлекет үшін мұндай технологиялар бюджет шығыстарының ашықтығын арттыруға көмектесе алады. Ал кәсіпкерлер үшін мемлекеттік сектормен есеп айырысудың қосымша цифрлық тетіктері қалыптасады.
Теңгенің конституциялық мәртебесі халыққа қалай әсер етеді?
Ұлттық валютаның Конституцияда бекітілуі азаматтардан ақша айырбастауды, жаңа банк шоттарын ашуды немесе міндетті түрде цифрлық төлемдерге көшуді талап етпейді.
Өзгеріс ең алдымен теңгенің құқықтық мәртебесіне қатысты.
Ұлттық валютаны эмиссиялаудың айрықша құқығын Қазақстанға бекіту арқылы Конституция ақша шығару мемлекеттің егемен құзыретіне жататынын нақтылайды.
Қаржы жүйесі үшін бұл ұзақ мерзімді құқықтық кепілдік болса, Ұлттық банк үшін ақша-кредит саясатын жүргізудің қосымша конституциялық негізі саналады.
Алайда теңгенің сатып алу қабілеті бұрынғыдай экономикалық жағдайларға тәуелді.
Инфляция, валюта нарығындағы өзгерістер және ел экономикасының жалпы ахуалы ұлттық валютаның құнына әсер ете береді.
Сондықтан теңгенің құқықтық мәртебесін қорғау мен оның тұрақтылығын қамтамасыз ету өзара байланысты болғанымен, екі бөлек міндет болып қала береді.
Теңгеге 33 жыл: алғашқы банкноттардан цифрлық валютаға дейін
Соңғы 33 жылда Қазақстанда ұлттық валютаны пайдалану тәсілдері түбегейлі өзгерді.
1993 жылы басты міндет өз ақшамызды айналымға енгізу болса, 2026 жылы қаржы жүйесінің алдында бірнеше бағыт қатар тұр. Олар – дәстүрлі ақша айналымын қамтамасыз ету, цифрлық төлемдерді дамыту және ұлттық валютаның құқықтық негізін нығайту.
Биыл цифрлық теңге де заңнамалық мәртебеге ие болды. Ұлттық банктің мәліметіне сәйкес, бұл бағыттағы құқықтық өзгеріс 2026 жылғы 16 қаңтарда жүзеге асты.
Демек, 2026 жыл ұлттық валюта тарихында бірден екі маңызды оқиғамен ерекшеленді.
Қаңтарда цифрлық теңгенің құқықтық мәртебесі бекітілсе, шілдеде ұлттық валюта алғаш рет Конституция деңгейінде танылды.
Алғашқы теңге айналымға шыққаннан кейін 33 жыл өткенде ұлттық валютаны кімнің шығаруға құқылы екені Ата заңда нақты айқындалды.
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы – теңге. Оны эмиссиялаудың айрықша құқығы Қазақстан Республикасына тиесілі.
