Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың белсенді дипломатиясы, көпвекторлы сыртқы саясаты және жоғары деңгейдегі байланыстардың қарқындылығы Қазақстанға жетекші державалардың қызығушылығын арттырды. Бұл пікірді әзербайжандық сарапшы, Баку саясаттанушылар клубының төрағасы Заур Мамедов білдірді. Ол Қазақстанға деген қызығушылықтың неге өсіп келе жатқаны және Астананың халықаралық үдерістердегі рөлі туралы 2025 жылдың қорытындысына арналған сұхбатында айтып берді.
– 2025 жылы Қазақстанның ішкі саясатындағы басты оқиғалардың бірі парламент реформасы бастамасы болды. Сіздің ойыңызша, президент Тоқаев бұл реформамен қандай мақсаттарды көздеп отыр және ол елдің саяси жүйесіне қалай әсер етуі мүмкін?
– Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған парламент реформасын мен дер кезінде жасалған шешім деп санаймын. Уақыт өзгереді, жағдай өзгереді. Егер тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында, 1990-жылдардың басында, Қазақстанға қос палаталы парламент ең оңтайлы модель болса, бүгінде ел басқа сын-қатерлерге тап болып отыр, мемлекеттік басқарудың жаңа шындығы қалыптасты. Тиімді басқару және жүріп жатқан үдерістерге жедел жауап беру үшін, менің ойымша, бір палаталы парламент қазіргі кезеңде дер кезінде қолға алынған және өте маңызды шешім.
Akorda
Егер әлемдегі түрлі парламенттерге көз салсақ, қос палаталы жүйе, әдетте, федеративтік мемлекеттерге тән екенін көреміз. Ал унитарлық елдерде көбінесе бір палаталы парламентке басымдық беріледі.
Екінші жағынан, егер елде президенттік басқару формасы болып, негізгі мәселелерді жедел шешу қажеттілігі туындаса, парламент те тез және барабар әрекет ете алуы тиіс. Менің түсінуімше, реформа нәтижесінде парламенттің рөлі артады, заң шығару және өкілдік функциялары кеңейеді. Бұл мемлекеттік билік жүйесінде – президент, парламент, атқарушы және сот тармақтары арасында – өкілеттіктер мен функциялар айқынырақ бөлінеді деген сөз. Мемлекеттік басқару үшін бұл сөзсіз маңызды әрі мәнді қадам.
– Наурыз айында БҰҰ Бас Ассамблеясы Алматыда орналасатын Орталық Азия мен Ауғанстан үшін ТДМ бойынша өңірлік орталық құру туралы қарар қабылдады. Бұл бастама Қасым-Жомарт Тоқаевқа тиесілі. Бұл қадамның Қазақстан мен өңір үшін маңызы қандай?
– Орталық Азия мен Ауғанстан үшін БҰҰ-ның ТДМ өңірлік орталығы 2025 жылы Алматыда ашылды. Бұл – өте маңызды оқиға, әрі ол ең алдымен Қазақстанның Ұлы Түркістан және Орталық Азия кеңістігінде орталық орын алатынын көрсетеді.
Әділет Беремқұлов/ Kazinform
Қалай болғанда да, Ауғанстандағы жағдай және Орталық Азия шекаралары бойындағы қауіпсіздік мәселелері өңірлік тұрақтылық үшін шешуші фактор болып қала береді. Бұл тұрғыда Қазақстан түрлі үдерістерді реттеуде маңызды рөл атқара алады. Біз Қазақстанның бірқатар халықаралық платформалар аясында көрші елдермен тығыз ынтымақтасатынын білеміз. Соның бірі – «Орталық Азия+» форматы.
2025 жылы біз Орталық Азия ұғымының кеңейгенін байқадық. Бұрын бұл аймаққа дәстүрлі түрде Қазақстан, Түрікменстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан кіретін. Қазір оған Ауғанстан мен Әзербайжан да қосылып отыр. Аймақтардың жақындасуын, Ұлы Еуразияда жаңа геоэкономикалық осьтің қалыптасуын байқап отырмыз. Мұнда көлік-коммуникация, энергетика және «жасыл» энергетика ерекше мәнге ие болады. Қытай мен Еуропалық одақ арасындағы дәліз кеңейіп келеді, ал бұл үдерісте Қазақстан, сөзсіз, негізгі рөлдердің бірін атқарады.
– 2025 жыл Қазақстан мен Әзербайжан қатынастары тұрғысынан қандай оқиғалармен есте қалды?
– 2025 жыл Қазақстан–Әзербайжан қатынастарының дамуы үшін маңызды кезең болды. Астана мен Баку арасындағы ынтымақтастық одақтастық деңгейіне көтерілгенін көрсетті. Жыл бойы тараптардың өңірлік және жаһандық мәселелер бойынша ұстанымдарының жоғары деңгейде үйлескенін көрдік. Жоғары деңгейдегі байланыстар тұрақты сипат алды.
Akorda
Екі елдің басшылары егемендік, ішкі істерге араласпау, өңірлік қауіпсіздік және көпвекторлы саясат мәселелерінде ұқсас ұстаным байқатты. Бұл өзара саяси сенімді күшейтті.
Маңызды бағыттардың бірі – көлік-экономикалық ынтымақтастық болды. Жүк транзиті бойынша келісімдер кеңейді, Ақтау және Алят порттарының өзара іс-қимылы жанданды, логистика және теміржол салаларында жаңа келісімдер жасалды.
Орта дәліз (Транскаспий халықаралық көлік бағдары) 2025 жылы балама бағыт емес, Қытайды, Орталық Азияны, Кавказды және Еуропаны байланыстыратын дербес геоэкономикалық ось ретінде қарастырыла бастады.
– 2025 жылы президент Тоқаев 23 шетелдік сапар жасады, Қазақстан 30 шетелдік лидері қабылдады, 186 жоғары деңгейдегі кездесу және 43 телефон әңгімесі өтті. Экономикалық нәтижесі – 70 млрд доллардан астам келісім. Мұны қалай бағалайсыз?
– 2025 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев 23 сыртқы сапар жасады. Соңғы жылдарға қарасақ, оның сыртқы саясат белсенділігі тұрақты түрде жоғары деңгейде. Бұл Қазақстанның өз сыртқы саясатын барған сайын жүйелі және сенімді жүргізіп отырғанын көрсетеді.
Akorda
Әрине, мұнда жеке фактор да бар: Қасым-Жомарт Тоқаев – теориялық білімі де, практикалық тәжірибесі де мол кәсіби дипломат. Оның нәтижесін біз Ресей, Еуропалық одақ, АҚШ, Қытай және басқа елдермен теңгерімді қатынастардан көріп отырмыз.
2025 жылы саяси және экономикалық сипаттағы көптеген келісімдерге қол қойылды, оның ішінде Таяу Шығыс елдерімен де. АҚШ-қа сапар және басқа да мемлекеттерге жасалған сапарлар ағымдағы және келешек жобалардың бар екенін көрсетті. Бұл Қазақстанның ірі геосаяси ойыншылардың мүдде аймағында маңызды орын алатынын дәлелдейді.
70 миллиард доллардан астам коммерциялық келісім – қазіргі экономикалық жағдайды ескерсек, өте салмақты нәтиже. Ел экономикасының тұрақтылығы мен халықтың әл-ауқаты үшін мұндай көрсеткіштердің маңызы зор.
