Бүгінгі таңда Орталық Азия өзінің әлемдегі рөлін стратегиялық тұрғыдан қайта пайымдап отырған кезеңді бастан өткеруде - жай ғана транзиттік кеңістіктен өсімнің, ынтымақтастықтың және өркениеттер диалогының толыққанды орталығына айналу жолында. Осы трансформация үдерісінде «Қытай - Орталық Азия» форматы айрықша орын алады. Қысқа уақыт ішінде бұл бастама дипломатиялық идея деңгейінен шығып, саяси сенімге, экономикалық өзара тиімділікке және гуманитарлық жақындасуға негізделген орнықты архитектураға айналды.
Жаңа қалыптасып келе жатқан «Қытай - Орталық Азия рухы» қалай дүниеге келуде, оның нақты нәтижелері қандай және неге бұл әріптестік бүкіл Еуразия кеңістігі үшін тұрақтылық пен дамудың тірегіне айналып отыр - осы туралы DKNews.kz үшін эксклюзивті мақаласында Қытай Халық Республикасының Қазақстан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Хань Чуньлинь баяндайды.
«Қытай - Орталық Азия рухы» өзара тиімділік пен ортақ дамудың жаңа парағын ашуда
Орталық Азия - көне Ұлы Жібек жолының басты аймақтарының бірі әрі «Бір белдеу, бір жол» бастамасы ұсынылған кеңістік. Адамзаттың ортақ тағдыр қауымдастығын қалыптастыру тұжырымдамасын басшылыққа алып, «Бір белдеу, бір жолды» бірлесіп дамыту негізгі бағдар ретінде айқындалған жағдайда Қытай мен Орталық Азия елдерінің практикалық ынтымақтастығы мол нәтижелерге қол жеткізді. Бұл өз кезегінде тату көршілік, достық пен ортақ дамудың заманауи мәнін айқын көрсетті.
Біріншіден, саяси өзара сенімді нығайту және ынтымақтастықтың берік іргетасын қалау. Саяси сенім - мемлекетаралық қатынастардың негізі және Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатынастардың жоғары деңгейде дамуының басты тірегі. Соңғы жылдары жоғары деңгейдегі байланыстар барған сайын жиілеп, стратегиялық өзара іс-қимыл жүйелі әрі үйлесімді сипат алды. Саяси қарым-қатынастар тереңдеп, стратегиялық сенім нығая түсті, бұл барлық саладағы ынтымақтастықты кеңейтуге сенімді саяси кепілдік беруде.
Gov
2023 жылғы мамырда Сиань қаласында өткен алғашқы саммит «Қытай - Орталық Азия» форматындағы мемлекет басшыларының кездесулер тетігін ресми түрде бекітіп, ұзақмерзімді әрі тұрақты институционалдық негіз қалады. Ал 2025 жылғы маусымда өткен екінші саммит барысында Қытай мен Орталық Азия елдері Мәңгілік тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын достық қағидатын құқықтық тұрғыдан бекітті. Бұл алты мемлекет арасындағы қатынастар тарихындағы жаңа кезеңді білдіреді.
Мемлекет басшылары деңгейіндегі кездесулерден бастап министрлер кеңестеріне дейін, тұрақты институттардан түрлі форумдарға дейін Қытай мен Орталық Азия елдері жан-жақты, көпвекторлы және көпдеңгейлі ынтымақтастық жүйесін қалыптастырды. Халықаралық және өңірлік ахуал күрделенген кезеңде тараптар «Қытай - Орталық Азия рухын» ұстана отырып, бір-бірінің түбегейлі мүдделеріне қатысты өзара түсіністік, құрмет пен қолдау көрсетіп келеді. Бұл аймақта да, әлемде де тұрақтылық пен айқындықты нығайтуға зор үлес қосуда.
Екіншіден, прагматикалық ынтымақтастықты тереңдету және өңірлік өркендеуді бірлесе қалыптастыру. Қытай мен Орталық Азия елдері «Бір белдеу, бір жол» бастамасын бірлесіп іске асырудың алдыңғы шебінде тұр. Инвестициялар, инфрақұрылымды дамыту және технологиялық әріптестік арқылы өңір экономикасының қарқынды өсуіне, халықтың әл-ауқатының артуына және өзара байланыстылықтың сапалық серпілісіне ықпал етуде.
Орталық Азияның бірегей географиялық артықшылықтарын тиімді пайдалана отырып, тараптар адамдар мен тауарлардың еркін қозғалысын қамтамасыз ететін жоғары тиімді дәліздер қалыптастыруда. Бұл өңірдің Еуразия құрлығындағы негізгі көлік торабы ретіндегі рөлін күшейтеді.
Қытай жаһандық «жасыл» ауысымды табанды түрде қолдай отырып, жаңартылатын энергия көздері саласындағы өндірістік тізбектің толық артықшылықтарын пайдалану арқылы өңірге заманауи жабдықтар мен технологиялық қолдау көрсетуде. Бұл Орталық Азиядағы жаңартылатын энергия әлеуетін ашуға жол ашады.
Сондай-ақ цифрлық инфрақұрылымның өзара байланысы, цифрлық технологияларды инновациялық қолдану, цифрлық сауданы жеңілдету және цифрлық әлеуетті арттыру бағыттарындағы ынтымақтастық та жүйелі түрде тереңдеп келеді. Қытай өңірлік талшықты-оптикалық желілерді, деректер орталықтарын және бұлтты платформаларды дамытуға белсенді қатысуда.
Ағымдағы жыл Қытайдың «он бесінші бесжылдығының» бастау кезеңі болып табылады. Осы маңызды сәтті жаңа тірек ретінде пайдалана отырып, Қытай Орталық Азия елдерімен ынтымақтастық аясын кеңейтіп, мазмұнын байытып, сапасы мен тиімділігін арттыруға ниетті. Бұл жолда Қытай сенімді әріптес әрі жаңғыру жолындағы пікірлес ретінде әрекет етеді.
Үшіншіден, екіжақты ашықтықты кеңейту және дамудың жемісін бірге көру. Әлемде протекционизм күшейіп тұрған жағдайда Қытай жоғары деңгейдегі ашықтық саясатын дәйекті түрде ілгерілетіп, жаһандық экономиканың тұрақтылық тірегі мен қозғаушы күшіне айналуда. Осы үдерісте Орталық Азия өңірі Қытайдың сыртқы ашықтықтағы басым бағыттарының бірі ретінде қарастырылады.
Әлемдегі екінші ірі экономика ретінде Қытай ауқымды ішкі нарықтың артықшылықтарын пайдалана отырып, өз даму дивидендтерін өңір елдерімен бөлісуде. Орталық Азия мемлекеттері Қытаймен сауданы кеңейту арқылы осы мүмкіндіктерге белсенді түрде қосылып отыр.
Қытайдың халықаралық импорт көрмесі, Кантон жәрмеңкесі, «Жібек жолы» халықаралық көрмесі секілді алаңдар орталықазиялық компаниялар үшін өнімдерін таныстырып, нарық мүмкіндіктерін кеңейтуге жол ашады. 2025 жылы Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сауда көлемі 106,3 млрд АҚШ долларына жетіп, бір жылда 12 пайызға өсті. Қытайдың өңірден импорты 14 пайызға артты, ал экспорт 11 пайызға ұлғайды. «Жаңа үштік» - электр көліктері, литий батареялары және фотоэлектр панельдерінің үлесі де тұрақты өсім көрсетуде.
Төртіншіден, ұрпақтар сабақтастығындағы достық және өркениеттер үндестігін бірге қалыптастыру. Мыңдаған жылдар бойы Қытай мен Орталық Азия халықтары тауар алмасып, тәжірибе бөлісіп, білімдерін байытып, Ұлы Жібек жолының жарқын өркениетін бірге қалыптастырды. Бүгінде сол тарихи достық жаңа мазмұнмен толықтырылып, өркениеттік алмасудың жаңа парағын ашуда.
Мәдени орталықтар ашу, қытай университеттерінің филиалдарын құру, «Лубан шеберханаларын» дамыту бағытында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Қытай мен Қазақстан, Қытай мен Өзбекстан арасында визасыз режим енгізіліп, туризм мен адами байланыстар қарқын алды. Археологиялық жобалар, Жібек жолын зерттеу, музейлер арасындағы тәжірибе алмасу - мұның бәрі, әсіресе жас ұрпақ үшін өзара түсіністік пен достықты нығайтуға мүмкіндік береді.
Жаңа тарихи кезеңде Қытай Орталық Азия елдерімен бірге «Қытай - Орталық Азия рухын» басшылыққа ала отырып, өзара іс-қимыл тетіктерін нығайтуға, иық тірестіре әрекет етіп, ортақ тағдыр қауымдастығын одан әрі дамытуға дайын. Бұл өңірлік және жаһандық бейбітшілік пен дамуға елеулі үлес қосады.
