Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Жоғарғы Сот төрағасы Асламбек Мерғалиевті қабылдап, елдегі сот төрелігінің өткен жылғы қорытындылары мен алдағы кезеңге арналған негізгі бағыттар туралы есеп тыңдады. Кездесу барысында айтылған деректер сот жүйесінде соңғы жылдары байқалып отырған маңызды өзгерістерді айқын көрсетеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Шешімдердің басым бөлігі өзгеріссіз қалған
Асламбек Мерғалиевтің айтуынша, 2025 жылы сот төрелігінің сапасы тұрақты деңгейде сақталған. Жоғары тұрған сот сатылары қабылданған сот актілерінің 98,8 пайызын өзгертпеген. Бұл – судьялар қабылдаған шешімдердің заңға сәйкестігі жоғары екенін білдіретін көрсеткіш.
Яғни азаматтар мен бизнес өкілдері үшін сотқа жүгінген кезде шешімнің кейін күшін жойып немесе түбегейлі өзгеріп кету қаупі азайып келеді.
Мемлекеттік органдармен дауда азаматтардың құқығы жиі қорғалады
Әкімшілік әділет саласында да оң өзгерістер бар. Мемлекеттік органдармен арадағы даулар кезінде азаматтардың құқығын қорғау көрсеткіштері айтарлықтай жақсарған. Нәтижесінде әкімшілік органдар мен лауазымды тұлғалардың 4,5 мың актісі заңсыз деп танылған.
Бұл – соттардың мемлекеттік құрылымдардың әрекеттеріне сыни көзқараспен қарап, заң талаптарының сақталуына қатаң мән бере бастағанын көрсетеді.
Татуласу көбейіп, істер саны азайған
Соттарда татуластыру рәсімдері жиі қолданыла бастады. Азаматтық істердің 45,9 пайызында, ал әкімшілік істердің 11,8 пайызында тараптар өзара келісімге келген. Сонымен қатар әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істер саны 11,8 пайызға азайып, 500 мыңнан 441 мыңға дейін төмендеген.
Бұл көрсеткіштер сот жүйесінің жүктемесі біртіндеп жеңілдеп, дауларды шешудің балама жолдары кеңінен қолданылып жатқанын аңғартады.
Рақымшылық мыңдаған адамға қатысты қолданылды
Рақымшылық актісінің нәтижесінде 583 адам жазадан толық босатылып, 5 мыңнан астам сотталушы жазасын одан әрі өтеуден босатылған. Ал 9,2 мың азаматтың жаза мерзімі қысқартылған. Бұл шешімдер әлеуметтік тұрғыдан да маңызды рөл атқарып отыр.
Қамауға алу сирек, үй қамағы жиірек
Соттардың қамауда ұстауға рұқсат беруден бас тарту үлесі айтарлықтай өскен – 25,7 пайыздан 37,5 пайызға дейін. Оның орнына үй қамағына алу екі есе жиі тағайындалып отыр.
Мұндай өзгеріске электронды браслеттерді кеңінен қолдану ықпал еткен. Егер бұрын бұл құрал 954 адамға қолданылса, қазір 2 283 адам бақылауда. Бұл бір жағынан бюджет шығындарын азайтса, екінші жағынан тергеудегі азаматтардың отбасымен, қоғаммен байланысын үзбеуіне мүмкіндік береді.
Кассациялық соттарға қызығушылық артты
Кассациялық соттардың да рөлі күшейіп келеді. Жарты жылдың ішінде кассациялық соттарға 16,2 мыңнан астам арыз-шағым түскен. Ал өткен жылдың осы кезеңінде Жоғарғы сотқа 9,8 мың арыз-шағым ғана берілген болатын.
Кассация арқылы түзетілген сот актілерінің үлесі де айтарлықтай артқан: азаматтық істерде 3 пайыздан 18 пайызға, қылмыстық істерде 8 пайыздан 28 пайызға дейін.
Сот жүйесіне сенім өсіп келеді
Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, соңғы үш жылда сот жүйесіне абсолютті сенім деңгейі 55,2 пайыздан 63,2 пайызға дейін өскен. Бұл – құқық қорғау және сот саласы үшін маңызды көрсеткіш.
Кездесу қорытындысында Мемлекет басшысы «Заң және тәртіп» қағидатын іске асырудың, азаматтарға әділ сот төрелігіне қолжетімділікті қамтамасыз етудің, заң үстемдігін нығайтудың және қоғамның сот жүйесіне деген сенімін одан әрі арттырудың маңызын атап өтті.
