Киевтің қоғамдық кеңістігінде күтпеген жерден қазақтың әйгілі ақыны Жамбыл Жабаевтың аты қайтадан қызу талқының ортасына түсті. Қазақстандағы «Демос» қоғамдық ұйымының жетекшісі Тұрарбек Құсайынов Киев мэрі Виталий Кличкоға ресми үндеу жолдап, Жамбылға қойылған ескерткішті демонтаждауды және оның атындағы көшені қайта атауды сұрады, Telegram-арна «Украина - Орталық Азия» мәліметінше.
Бұл оқиға бір ғана ескерткіш туралы дау емес. Ол соғыс жағдайындағы Украинада декоммунизация мен деколонизация саясаты қалай жүзеге асады, кеңестік кезеңнің мәдени символдарына қандай өлшеммен баға беріледі деген үлкен сұрақтарға барып тіреледі.
Үндеудің өзегі - Жамбылдың кеңестік рөлін қайта бағалау
Құсайынов хатында Жамбылды «идеологиядан тыс халық ақыны» ретінде қарастыру дұрыс емес дейді. Оның пікірінше, Жамбылдың кеңестік дәуірдегі кең танылған шығармалары сол кезеңнің саяси жүйесіне қызмет еткен.
«Жамбыл Жабаев - "идеологиядан тыс халық ақыны" емес, кеңестік насихаттың жария құралы. Оның кең танылған шығармашылығы тоталитарлық коммунистік режимге қызмет етті, соның ішінде Сталинді мадақтау және жеке басқа табыну культін қолдау арқылы».
Белсендінің айтуынша, Киевтегі ескерткіш мәдени естелік белгісі ретінде ғана емес, кеңестік символика ретінде қабылдануға тиіс.
«Киевтегі Жабаев ескерткіші - кеңестік идеологиялық қатысудың тікелей символы, бұл декоммунизация және деколонизация жөніндегі мемлекеттік саясатқа қайшы келеді».
Соғыс жағдайындағы қоғамдық кеңістік мәселесі
Үндеуде қазіргі жағдайға қатысты бөлек акцент бар. Құсайынов Ресейдің Украинаға қарсы соғысы жүріп жатқан кезеңде кеңестік мұраға қатысты символдардың қоғамдық кеңістікте тұруы қоғамды қосымша жаралайтынын меңзейді.
«Ресей Федерациясының Украинаға қарсы толық ауқымды соғысы жағдайында мұндай нысанды қоғамдық кеңістікте сақтау қабылдауға келмейді».
Сондықтан ол Киев әкімдігінен екі нақты қадамды қарастыруды сұрайды:
- ескерткіштің декоммунизация қағидаттарына сәйкестігін бағалау
- демонтаждау немесе музей кеңістігіне көшіру мүмкіндігін қарастыру
Ол қоғамдық кеңістіктің мәнін де ерекше атап өтеді.
«Астананың қоғамдық кеңістігі тоталитарлық империялық мұрамен байланысты тұлғаларды ұлықтайтын орын бола алмайды».
Бұған дейінгі ресми ұстаным қандай болған?
Бұл мәселе бұған дейін де қаралған. Украинадағы жауапты институттардың бірінің бұрынғы қорытындысында Киевтегі Жамбыл Жабаевқа қатысты нысандар деколонизация туралы заңға тікелей ілікпейді деген ұстаным айтылған.
Дәл осы тұс жағдайды одан әрі күрделендіреді: бір жағынан - құқықтық баға, екінші жағынан - қоғамдағы моральдық және символдық қабылдау. Соғыс кезінде символдарға қойылатын талаптың күшейетіні де түсінікті.
Жамбыл дауы нені көрсетеді?
Жамбыл Жабаев - қазақ мәдениетінде орны бөлек тұлға. Бірақ Құсайынов көтерген мәселе Жамбылдың жалпы әдеби мұрасын жоққа шығару туралы емес, кеңестік кезеңдегі ресми бейненің қалай қолданылғаны жайлы дау ретінде көрінеді.
Бір тарап үшін бұл - мәдени мұра. Екінші тарап үшін - кеңестік идеологияның ізін сақтап қалған қоғамдық белгі. Ал Украина жағдайында кез келген кеңестік символдың мағынасы автоматты түрде саясатпен, қауіпсіздікпен, ұлттық жадымен байланысып кетеді.
Ескерткіштің тағдыры қалай шешілетіні әзірге белгісіз. Бірақ бір нәрсе анық: Киевтегі Жамбыл ескерткіші төңірегіндегі дау посткеңестік кеңістікте өткенді қайта бағалау үдерісі әлі аяқталмағанын және әр елдің өз тарихи өлшемі бар екенін тағы бір көрсетті.
