Бүгінгі авиация тек технология мен қауіпсіздік стандарттарына ғана сүйенбейді. Ол барған сайын геосаяси жағдайға, цифрлық қатерлерге және ақпараттың ашықтығына тәуелді күрделі жүйеге айналып барады. IATA есебінің ең маңызды бөлігі де дәл осы жаңа тәуекелдерге арналған, деп хабарлайды DKNews.kz.
Соғыс аспанға да әсер етіп отыр
Соңғы жылдары әлемде қарулы қақтығыстар саны артты. Бұл тек жердегі жағдайға емес, әуе кеңістігіне де тікелей ықпал етуде.
Кейбір өңірлерде әскери іс-қимылдар әуе бағыттарына өте жақын немесе солардың бойында жүріп жатыр. Соның салдарынан әуе компаниялары маршруттарын өзгертуге мәжбүр. Бұл рейстердің ұзақтығына, шығындарға және жалпы жұмыс тұрақтылығына әсер етеді.
АҚШ/Израиль мен Иран арасындағы шиеленіс кезінде болған ірі іркілістер авиацияның мұндай тәуекелдерге қаншалықты тәуелді екенін тағы бір рет көрсетті.
Мұндай жағдайда ең маңыздысы - әскери және азаматтық авиация арасындағы үйлесімді іс-қимыл.
Егер тәуекелдерді төмендету мүмкін болмаса, мемлекеттер әуе кеңістігін дер кезінде әрі ашық түрде жабуға немесе шектеулер енгізуге міндетті. Бұл шешімдер тек қауіпсіздікке негізделуі тиіс.
Сондай-ақ ұшқыштарға арналған нақты әрі түсінікті хабарламалар (NOTAM) аса маңызды. Әуе компаниялары өз тәуекелдерін дәл осы ақпаратқа сүйене отырып бағалайды.
IATA бас директоры Уилли Уолш бұл туралы былай дейді:
«Азаматтық авиация ешқашан әскери әрекеттердің салдарынан қауіпке ұшырамауы тиіс - әдейі де, кездейсоқ та. Шиеленіс күшейген кезде үкіметтер тәуекелдер туралы ақпаратпен уақытылы алмасып, азаматтық және әскери құрылымдар арасындағы тиімді үйлесімді қамтамасыз етіп, қажет болған жағдайда әуе кеңістігін пайдалануға шектеулер енгізіп, әуе компанияларына тәуекелдерді бағалау үшін жеткілікті ақпарат беруі тиіс. Әуе кеңістігін жабу немесе қайта ашу туралы шешімдер қабылданғанда қауіпсіздік ашықтық пен үйлесімге тікелей байланысты».
Көрінбейтін қауіп - GPS-ке араласу
Авиациядағы тағы бір жаңа қауіп - спутниктік навигация жүйелеріне (GNSS) кедергі келтіру.
Соңғы жылдары мұндай жағдайлар күрт артқан. IATA деректеріне сәйкес, 2025 жылы сигналды тұншықтыру жағдайлары 2023 жылмен салыстырғанда 67%-ға өскен. Ал GPS сигналын әдейі бұрмалау жағдайлары 193%-ға артқан.
Бұл нені білдіреді? Ұшақтың навигациялық жүйелері қате ақпарат алуы мүмкін.
Әзірге резервтік жүйелер қауіпсіздікті сақтауға мүмкіндік береді. Бірақ мәселе барған сайын күрделеніп келеді.
JR/Canva
Уолш бұл жағдайға да алаңдаушылық білдірді:
«GNSS жүйесіне араласу жағдайлары үлкен алаңдаушылық тудырады. Әуе компаниялары қауіпсіз және тиімді ұшуларды қамтамасыз ету үшін осы жүйеге сүйенеді. Резервтік жүйелер мұндай әдейі араласулар кезінде қауіпсіздікті сақтауға мүмкіндік бергенімен, үкіметтер мен аэронавигациялық қызмет көрсетушілер тарапынан жедел шаралар қажет. Ұшқыштар үшін мұндай қауіптер туралы хабардарлықты арттырып, оларды бейтараптандыру құралдарын кеңейту керек. Түптеп келгенде, GNSS жүйесіне араласу тәжірибесі толықтай тоқтатылуы тиіс. Кез келген басқа тәсіл қабылдауға болмайды және жауапсыздық болып саналады».
Неліктен есептер кешігіп жатыр
Тағы бір маңызды мәселе - авиациялық оқиғаларды тергеу нәтижелерінің уақытында жарияланбауы.
IATA талдауына сәйкес, 2019–2023 жылдары жүргізілген тергеулердің тек 63%-ы ғана Чикаго конвенциясы талаптарына сай аяқталған.
Бұл сала үшін үлкен мәселе. Себебі әрбір есеп - болашақтағы апаттардың алдын алуға мүмкіндік беретін маңызды дерек.
A-Shropshire-Lad/Getty Images
Аймақтар бойынша айырмашылық айтарлықтай:
- ТМД елдері - 81%
- Солтүстік Америка - 78%
- Еуропа - 75%
- Азия-Тынық мұхиты өңірі - 68%
- Африка - 19%
Яғни кейбір елдерде қауіпсіздікке қатысты маңызды ақпарат мүлде қолжетімсіз болуы мүмкін.
Уолш бұл мәселені ашық айтты:
«Апаттарды тергеу ұшу қауіпсіздігін арттыруға көмектеседі. Алайда көптеген есептер кешігіп жарияланады, толық болмайды немесе қолжетімсіз күйде қалады. Кейбірі мүлде жарияланбайды, ал басқаларында нақты ұсынымдар жоқ. Чикаго конвенциясының 13-қосымшасы мемлекеттердің міндеттерін нақты белгілейді. Бұл талаптардың орындалу деңгейі біртіндеп өсіп келе жатқанымен, 100%-дан төмен кез келген көрсеткіш - қауіпсіздікті арттырудағы жіберілген мүмкіндік. Егер негізгі мәселе ресурстар мен құзыреттіліктің жетіспеуі болса, онда бұл бағытта халықаралық үйлесімді қолдау қажет».
Ашықтық - жаңа қауіпсіздік стандарты
Осы мәселені шешу үшін IATA жаңа қадам жасады.
Ұйым авиациялық оқиғалар бойынша барлық қауіпсіздік ұсынымдарын біріктіретін жаһандық платформа құрды. Бұл маңызды деректерге қолжетімділікті арттырып, талдауды жеңілдетеді және ең бастысы - болашақтағы апаттардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Негізгі қорытынды
Бүгінгі авиация тек техникаға ғана емес, ақпаратқа, үйлесімге және сенімге тәуелді.
Соғыс, цифрлық араласулар және жабық деректер - жаңа дәуірдің басты қауіптері.
Ал қауіпсіздік енді тек ұшақ ішінде ғана емес, одан әлдеқайда кең кеңістікте қалыптасады.
