Қазақстанда 29 млн гектардан астам жер деградацияға ұшыраған, ал шамамен 27 млн гектар жайылым тозған.
Су тапшылығы күшейген сайын бұл мәселе ауыл шаруашылығы үшін экономикалық тәуекелге айналып барады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Енді қазақстандық мамандар Қытайда қолданылып жүрген агротехнологияларды еліміздің жағдайына бейімдеуді жоспарлап отыр.
Құрғақшылық, жел эрозиясы, топырақтың құнарсыздануы — Қазақстан ауыл шаруашылығы үшін бұрыннан таныс мәселелер. Бірақ климат өзгеріп, су ресурстарына түсетін қысым артқан сайын олардың салдары да күрделене түсуде.
Осы жағдайда «ECOJER» қауымдастығы мен Қытайдың Хунань провинциясындағы жетекші ғылыми орталықтар Қазақстанда бірнеше жаңа технологияны сынақтан өткізуді көздеп отыр.
Әңгіме тек жаңа тұқым немесе тыңайтқыш туралы емес. Жоспарда топырақтағы көміртек қорын цифрлық картаға түсіру, тозған жайылымдарды қалпына келтіру, құрғақшылыққа төзімді дақылдарды сынау, биотыңайтқыштарды қолдану және фермерлер үшін көміртек нарығына шығу мүмкіндігін қалыптастыру бар.
Қазақстанда мәселенің ауқымы қандай?
Қазіргі дерек бойынша Қазақстанда 29 млн гектардан астам жер деградацияға ұшыраған.
Соның ішінде:
- 5 млн гектарға жуық аумақ су эрозиясынан зардап шегеді;
- 24 млн гектар жер жел эрозиясына ұшыраған;
- шамамен 27 млн гектар жайылым тозған.
Бұл тек экологиялық проблема емес.
Топырақ сапасының төмендеуі егін өнімділігіне, мал шаруашылығына, суды пайдалану тиімділігіне және ақыр соңында фермердің табысына тікелей әсер етеді.
Сондықтан Қазақстан үшін басты сұрақтардың бірі — аз су жұмсап, топырақты одан әрі тоздырмай қалай көбірек өнім алуға болады?
Қытайда сыналған бірқатар технология осы сұраққа жауап беруі мүмкін.
Топырақ та көміртекті «сақтайды»
Қазақстанда зерттелмек бағыттардың ең қызықтысының бірі — топырақтағы көміртек қорын цифрлық модельдеу.
Қарапайым тілмен айтқанда, мамандар Қазақстанның әр өңіріндегі топырақтың қанша органикалық көміртекті жинай алатынын есептемек.
Бұл не үшін қажет?
Топырақты дұрыс өңдеген жағдайда жер атмосферадағы көмірқышқыл газын сіңіріп, көміртекті ұзақ уақыт бойы өз құрамында сақтай алады.
Цифрлық карта арқылы мамандар белгілі бір алқапта топырақты қорғаушы егіншілік әдістерін енгізгенде немесе ауыл шаруашылығы қалдықтарынан өндірілетін биокөмірді пайдаланғанда қанша СО₂ сіңірілетінін және оның топырақта қанша уақыт сақталатынын есептей алады.
Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстанның егістік алқаптары мен жайылымдары жылына 15-30 млн тоннаға дейін СО₂ сіңіруге қабілетті болуы мүмкін.
Егер бұл әлеует іс жүзінде расталса, ауыл шаруашылығы саласының жылдық парниктік газдар шығарындыларының едәуір бөлігін, тіпті іс жүзінде толық көлемін өтеуге мүмкіндік тууы ықтимал.
Бірақ мұның фермер үшін тағы бір маңызды жағы бар — ақша.
Егер көміртекті сіңіру көлемі халықаралық талаптарға сай өлшеніп, расталса, шаруашылықтар климаттық жобалар аясында сертификатталған көміртек офсеттерін қалыптастырып, оларды нарықта сату мүмкіндігіне ие болуы мүмкін.
«Қазақстан үшін алдымен топырақтағы көміртек қорын нақты бағалап, оның қанша мөлшерін жердің өзінде жинақтауға болатынын анықтау қажет. Бұл Қазақстан жерінің декарбонизацияға қосатын үлесін бағалауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар фермерлер үшін климаттық жобалардан қосымша табыс табудың жаңа мүмкіндігі ашылады», - деді «ECOJER» қауымдастығының бас директоры Рустем Кабжанов.
Құрғақшылыққа шыдайтын дақылдардың бірі — майлы зығыр
Қазақстандық делегация Қытайдың бірнеше ірі ғылыми және өндірістік орталығында болып, ауыл шаруашылығында қолданылып жүрген технологиялармен танысты.
Қытайдың Ұлттық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының Талшықты дақылдар институтында мамандарға майлы зығыр өсіру тәжірибесі көрсетілді.
Бұл дақыл Қазақстан үшін бірнеше себеппен қызықты.
Біріншіден, оның тамыры топыраққа терең бойлайды. Соның арқасында топырақ құрылымы мен органикалық құрамын жақсартуға ықпал етеді.
Екіншіден, зығыр құрғақшылыққа салыстырмалы түрде төзімді.
Үшіншіден, бұл тек топырақты қалпына келтіру құралы емес, нарықта сұранысы бар ауыл шаруашылығы өнімі.
Яғни фермер үшін экологиялық нәтиже мен коммерциялық тиімділікті қатар алуға мүмкіндік бар.
Пестицид көлемін 30-50 пайызға азайтуға бола ма?
Хунань ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясында қазақстандық мамандарға биологиялық тыңайтқыштар мен өсімдіктерді нүктелі бүрку технологиялары да таныстырылды.
Мұндай әдістің негізгі ерекшелігі — химиялық препарат бүкіл алқапқа бірдей шашылмайды. Қажетті зат нақты өсімдікке немесе проблемалы учаскеге беріледі.
Соның нәтижесінде химиялық пестицидтерді пайдалану көлемін 30-50 пайызға дейін азайтуға мүмкіндік бар.
Бұл фермердің шығынын төмендетумен қатар, топыраққа және қоршаған ортаға түсетін химиялық жүктемені де азайтады.
Тағы бір технология «Хайли» жоғары технологиялық кешенінде көрсетілді.
Мұнда тұқымдарды микродозалық капсулалау әдісі қолданылады.
Арнайы қабық жас өскінді алғашқы даму кезеңінде ылғал тапшылығынан және зиянкестерден қорғауға көмектеседі. Сонымен бірге химиялық заттарды артық қолдану қажеттілігі төмендейді.
Қазақстанның қуаң өңірлері үшін мұндай технологияның маңызы ерекше болуы мүмкін. Себебі егіннің алғашқы өсу кезеңінде ылғалдың жетіспеуі өнімділікке қатты әсер етеді.
«Біз үшін экологиялық қауіпсіздікті климаттық тәуекелдерге төзімділікпен ұштастыратын технологиялар маңызды. Яғни топыраққа түсетін химиялық жүктемені азайту, суды үнемді пайдалану және экожүйелердің табиғи тепе-теңдігін қалпына келтіру қажет. Ең бастысы, жаңа технологиялар ауыл шаруашылығының табиғатқа әсерін азайтып, Қазақстанның топырағын шөлейттенуден қорғауға ықпал етуі тиіс», - деп атап өтті Рустем Кабжанов.
Тозған жайылымды қалай қайта қалпына келтіруге болады?
Қазақстан үшін тағы бір күрделі мәселе — жайылымдардың тозуы.
Шамамен 27 млн гектар жайылымның деградацияға ұшырауы мал шаруашылығы дамыған ел үшін елеулі көрсеткіш.
Қытай ғалымдары мұндай аумақтарды қалпына келтіру үшін биоорганикалық қоспалар мен топырақтың бетін жауып тұратын арнайы дақылдарды пайдалану тәжірибесін ұсынды.
Бұл технологияның мақсаты — топырақтың ұсақ бөлшектерін бір-бірімен байланыстырып, жердің ылғалды ұстап қалу қабілетін күшейту.
Мамандардың мәліметінше, мұндай әдістер арқылы топырақтың ылғал сақтау мүмкіндігін 20-30 пайызға арттыруға болады.
Нәтижесінде жел топырақтың құнарлы қабатын бұрынғыдай оңай ұшырып әкете алмайды.
Егер әдіс Қазақстан жағдайында тиімділігін дәлелдесе, қатты тозған аумақтардың өзінде жайылымдық өсімдіктерді қайта өсіруге мүмкіндік тууы мүмкін.
Бұл, әсіресе, су тапшылығы бар және мал жайылымына түсетін жүктеме жоғары өңірлер үшін маңызды.
Қазақстан мен Қытай ортақ орталық құрмақ
Сапар соңындағы негізгі шешімдердің бірі Хунань ауыл шаруашылығы университетінде өткен кездесуде қабылданды.
Тараптар көміртекті егіншілік бойынша Қытай-Қазақстан бірлескен зерттеу және оқу орталығын құру мәселесін талқылады.
Орталық жанынан арнайы зертхана ашу жоспарланған.
Мұнда Қазақстан мен Қытай ғалымдары құрғақшылыққа төзімді қытайлық сорттарды жергілікті климат жағдайында сынақтан өткізбек.
Сондай-ақ қазақстандық агрономдар мен фермерлерге топырақтағы көміртек қорын өлшеу, мониторинг жүргізу және климаттық жобаларды іске асыру әдістерін үйрету көзделіп отыр.
Алайда технологияны әкелудің өзі жеткіліксіз.
Қазақстанның климаты, топырағы, жауын-шашын көлемі мен шаруашылық жүргізу ерекшеліктері Қытайдың көптеген өңірінен өзгеше. Сондықтан кез келген шешім алдымен жергілікті жағдайда сынақтан өтіп, содан кейін ғана кең көлемде қолданылуы тиіс.
«Ғылымда жасалған әзірлемелер нақты агробизнеске жетуі керек. Қазақстанға жерді қорғауға, өнімділікті арттыруға және ауыл шаруашылығы өндірушілерінің табысын көбейтуге көмектесетін, тиімділігі тәжірибеде дәлелденген, әрі ел көлемінде қолдануға болатын технологиялар қажет», - деді Рустем Кабжанов.
Фермер үшін одан не өзгереді?
Егер жоспарланған технологиялар Қазақстанда тиімділігін дәлелдесе, нәтижесі бірнеше бағытта байқалуы мүмкін.
Ең алдымен шаруалар су аз жағдайда тұрақты өнім алуға бейімделе алады.
Екінші мүмкіндік — химиялық пестицидтер мен тыңайтқыштарды аз пайдалану арқылы өндіріс шығынын төмендету.
Үшіншісі — тозған жерлер мен жайылымдарды қайта айналымға енгізу.
Ал ұзақ мерзімді перспективада тағы бір жаңа нарық пайда болуы ықтимал: топырақта жинақталған көміртекті есепке алып, климаттық жобалар арқылы қосымша табыс табу.
Бұл үшін Қазақстанға технологияның өзі ғана емес, көміртекті өлшейтін сенімді жүйе, сертификаттау ережелері және фермер үшін түсінікті экономикалық модель қажет болады.
Сондықтан Қытаймен басталған ынтымақтастықтың басты нәтижесі зертхана ашумен емес, технологиялардың қазақстандық алқапта қаншалықты жұмыс істейтінімен өлшенбек.
Ал су тапшылығы мен шөлейттену қаупі ұлғайып келе жатқанын ескерсек, мұндай тәжірибелер ауыл шаруашылығы үшін жай ғылыми жоба емес, болашақ өнімділік пен жердің сапасына тікелей қатысты мәселе.
Жұмыс сапарын Хунань халықаралық ғылыми-техникалық алмасу орталығы, «ECOJER» қауымдастығы және «Цзинъюань Фэнхуа» компаниясы ұйымдастырды. Жобаға Қытайдың жетекші аграрлық институттары, Ақмола облысының әкімдігі, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті және Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы қатысты.
