Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жыл сайынғы дәстүрге айналған саяси сұхбатын биыл «Turkistan» газетіне берді. Әңгіме форматы ресми болғанымен, көтерілген тақырыптар өте жеке, тікелей және кей жерлерде күтпегендей қатал шықты. Мемлекет басшысы әлеуметтік желінің зиянынан бастап, АЭС салуға дейін, агроолигархтардан бастап, жастардың «прайм-дәуіріне» дейін ашық айтты.
Бұл сұхбаттан кейін бір нәрсені анық байқауға болады: Қазақстан шынымен де жаңғырудың жаңа кезеңіне қадам басты, ал ескі «арзан тариф», «шексіз субсидия» және «жабулы қазан» дәуірі аяқталуы керек деген месседж өте анық берілді.
«Газет-журналдар қайта өрлеу дәуірінің бастауында тұр»
Тоқаев әңгімені алдымен баспасөзден бастады. Оның айтуынша, әлеуметтік желінің көтерілуі адамды ақпаратқа жақындатқанымен, ойлау қабілетін солғындап жатыр.
Президент әлеуметтік желіге «ойланбай қабылдайтын, елес-қиял әлемін» қалыптастыратын орта ретінде баға берді. Ал дәстүрлі баспасөзді керісінше - терең ой мен ағартушылықтың алаңы деп сипаттады.
Ол «қырыққа келген, бірақ ой-өрісі он бес жастағы жасөспірім деңгейінен аспаған» адамдардың көбейіп жатқанын ашық айтты. Бұл - қоғамның да, білім беру жүйесінің де, медиамәдениеттің де диагнозы.
Тоқаев өзінің әлі күнге дейін мерзімді баспасөзді үзбей оқитынын, шын мәніндегі білім мен сараптаманы көбіне газет-журналдардан алатынын айтты. TikTok, Instagram, Telegram арналары еңбек адамдарының шынайы өмірінен алшақ екенін де еске салды.
6 пайыз өсім, 300 миллиард доллар ЖІӨ - бірақ бәрін инфляция «жеп қояды»
2025 жылды қорытындылай келе, Президент экономикалық көрсеткіштерді нақты цифрмен келтірді:
- экономика 6 пайыздан астам өсті
- ІЖӨ 300 млрд доллар межесіне жетті
- жан басына шаққандағы ІЖӨ 15 мың доллардан асты
Бұл - өңір үшін рекордтық көрсеткіш. Бірақ Тоқаев бірден ескертеді: мұның бәрін инфляция жоққа шығарып жатыр.
Инфляция салдарынан азаматтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған еңбек «текке кетіп жатқанын» атап өтті. Сондықтан биыл Үкімет пен әкімдердің басты міндеті - әлеуметтік-экономикалық тұғырды нығайту, инфляцияны ауыздықтау.
Президент «орташа табыстар қақпаны» ұғымын жай теория емес, қазақстандықтардың күнделікті өмір шындығы деп сипаттады: табыс бар, бірақ оны инфляция, ипотека, оқу ақысы, ата-анаға көмек пен тұрмыстық шығындар түгел жеп қояды. Кез келген күтпеген жағдай - ауру, жұмыстан шығу - тұрақтылықты бір сәтте шайқалтып жібереді.
Салық пен тариф: «арзан жанар-жағармайдың қызығын кім көрді?»
Жаңа Салық кодексі, қосымша құн салығы, тарифтер - қоғамда ең көп талқыланған тақырыптардың бірі. Тоқаев реформаны жай «фискалдық науқан» емес, салық жүйесін толық қайта құру деп атады.
Ол Үкіметтің ҚҚС-ты 20 пайызға дейін көтеру ұсынысын қабылдамай, жоғарғы шегін «4 сатыға» түсіруді тапсырғанын айтты. Бірақ басты акцент басқа жерде: салық төлеудің өзі отаншылдықтың көрінісіне айналуы керек.
Президент салықты «заманауи қоғамдық келісімшарт» деп сипаттады: «Салық төлесеңіз - қызмет көрсетіледі, инфрақұрылым салынады, қауіпсіз орта қалыптасады, тың мүмкіндіктер пайда болады».
Тарифтерге қатысты Тоқаев ерекше қатал сөйледі. Оның негізгі тезистері:
- арзан электр қуаты көп балалы отбасыларға емес, ірі кәсіпорындарға тиімді болды
- арзан жанар-жағармайдың қызығын студенттер мен зейнеткерлер емес, билікке жақын олигархтар көрді
- төмен коммуналдық тариф адал төлеушілерге емес, «коммуналдық былық-шылық» арқылы баюға тырысқан делдалдарға ыңғайлы болды
Сондықтан «арзан тариф қарапайым адамдарға пайдалы» деген жалған сенімнен арылу керек деп кесіп айтты.
Президенттің формуласы қарапайым:
- неғұрлым көп тұтынсаң - соғұрлым көп төлейсің
- мемлекет тек шынымен мұқтаж адамдарды тікелей, атаулы көмек арқылы қолдайды
- ресурстарды таңдаулылар емес, бүкіл халық бірдей пайдалану керек
Суды және электр қуатын үнемдейтін азаматтар «тұтынудың әлеуметтік нормасы» бойынша ең төмен тарифпен төлей бастады - бұл жаңа жүйенің алғашқы нәтижесі ретінде айтылды.
Энергетика мен коммуналдық «аждаһа»
Энергетика және коммуналдық инфрақұрылым туралы айтқанда, Тоқаев бұрын-соңды болмаған дәрежеде ашық сөйледі.
Қазақстандағы ескірген инфрақұрылым мен тозған желілерді «коммуналдық аждаһаға» теңеді:
- ондаған жылдар бойы назар аударылмаған
- қалалар мен ауылдардағы жүйе әбден ескірген
- бұл сала жыртықты жамай берген, бюджеттен үздіксіз ақша сорған механизмге айналған
Президенттің мойындауы бойынша, ешбір Үкімет бұл «авгийдің атқорасын тазалауға» асықпаған, себебі саяси дивидент әкелмейді.
Тоқаев өзін де аямай, былай деп ашық айтты: «Жеке абыройымды ойласам, мен де бұл жұмысты келесі басшылыққа ысыра салар едім. Бірақ мен үшін қағаз жүзінде емес, іс жүзінде нақты нәтижеге қол жеткізу бәрінен маңызды».
Қазір қауіпті «қызыл аймақта» тұрған жылу электр станцияларының саны 19-дан 10-ға дейін азайды. Бұл - алғашқы техникалық нәтиже. Бірақ Президент үшін басты мақсат - саланы нағыз нарықтық принципке көшіру, инвестиция тартуға қолайлы жағдай жасау.
Ауыл шаруашылығы: «аграрлық олигархтар», субсидиялар және кооперация
Тоқаев ауыл шаруашылығына қатысты тағы бір өте ыңғайсыз шындықты айтты.
Фактілер:
- 2024 жылы шаруаларға 580 млрд теңге, 2025 жылы 1 трлн теңге жеңілдетілген несие берілген
- соңғы 10 жылда қолдау көлемі 10 есе өскен
- бірақ тиімділігі күмәнді
Кейбір көрші елдерде ауыл шаруашылығына Қазақстандағыдай көлемде субсидия берілмейді, сол жақтағы фермерлер қазақстандық әріптестерін «аграрлық олигархтар» деп атай бастаған.
Сонымен қатар, Тоқаев шағын шаруашылықтардың субсидияға толық қол жеткізе алмай отырғанын, жүйенің теңгерімсіздігі сақталғанын айтты.
Шешім ретінде ол кооперация идеясын алға тартты:
- кооперативтер еңбек өнімділігін арттыра алады
- нарыққа жақын болуға, ұзақмерзімді келісім жасауға мүмкіндік береді
- дамыған елдерде кооперация кейде ірі корпорация деңгейіне дейін өсіп отыр
Бірақ кооперацияны мәжбүрлеуге болмайды, «науқанға айналдырмау» керек. Президент үшін бұл тек экономикалық емес, бірлік пен жасампаздық идеологиясы.
Көлік және логистика: Қазақстан - Еуразияның хабы
Тоқаевтың айтуынша, теңізге тікелей шыға алмаса да, Қазақстанның басты геосаяси капиталы - Еуразия кіндігіндегі орналасуы.
Негізгі акценттер:
- «Достық - Мойынты» жаңа магистралі Қытай - Еуропа арасындағы жүк ағынын 5 есеге дейін арттыра алады
- 2030 жылға дейін 5 мың шақырым теміржол салу және жаңғырту, 11 мың шақырымын жөндеу жоспарланып отыр
- «Орталық - Батыс» автожолы елорда мен батыс өңірлер арасын 500 шақырымнан астам қысқартады
- Қазақстан аумағы арқылы өтетін 12 халықаралық дәліз бар, Қытай - Еуропа арасындағы жерүсті жүктерінің 85 пайызы осы маршруттармен өтеді
Президент бұл саланы жай «инфрақұрылым» емес, экономиканың барлық секторын тоғыстыратын іргелі сала ретінде қарастырады. Жаңа міндет - көлік-логистикалық хабтарды, порттарды, әуежайлар мен вокзалдарды жаңғыртып, цифрлық экожүйе қалыптастыру.
Туризм: «Шымбұлақтың сыны да, сыры да кетіп барады»
Туризм тақырыбында Тоқаевтың риторикасы өте эмоциялық болды.
Ол:
- Қазақстанда экотуризмге сұранысқа сай келетін табиғи әлеует өте жоғары
- бірақ жауапты тұлғалардың біліксіздігі мен немқұрайлығы саланың дамуын тежеп отырғанын
- көп жобалар таныстыру деңгейінен ары аса алмай жатқанын
ашық айтты.
Президент туризмге кедергі келтіріп жүрген үш факторды атап өтті:
- «Эко-белсенділер» атын жамылған, табиғатқа шын қатысы жоқ, хайп қуған топтар
- Бәсекеден қорқатын, бәсекелестер шықпасын дейтін ескі ойыншылар
- Жалқаулық пен дөрекілікке үйренген сервистік мәдениет
«Шымбұлақ» туралы айтқанда, Тоқаев: курорт ұзақ жылдар бойы жаңартылмағандықтан, «сыны да, сыры да кетіп, тозып барады» деді. Бұл Алматы тау кластерінің потенциалына сәйкес келмейді.
Туризм саласындағы кадр тапшылығы да өзекті. Түркістандағы Туризм және меймандостық университеті - шешімнің бірі, бірақ жеткіліксіз.
2026 - Цифрландыру және жасанды интеллект жылы
Президент ең үлкен идеологиялық акцентті осы жерге қойды.
Тоқаевтың пайымы:
- Қазақстан цифрлық державаға айналуы тиіс
- бұл - өркениетті ел болып қалудың жалғыз жолдарының бірі
- қазақстандық қоғам цифрлық инновацияларға дайын
Ол нақты фактіні келтірді:
- Қазақстанда танымал финтех компаниялар азаматтардың өмір салтын өзгертіп үлгерді
- Astana Hub-та 2 мың ІТ-компания шоғырланған
- ІТ-қызмет экспорт көлемі 1 млрд долларға жуықтады
- CryptoCity пилоттық аймағы, Alatau city құрылысы, екі суперкомпьютер (Alem.Cloud, Al-Farabium) іске қосылды
- 650 мыңнан астам студент AI-Sana бағдарламасы бойынша білім алған
- Жасанды интеллект туралы заң қабылданды, арнайы министрлік құрылды
Тоқаевтың негізгі ескертуі: жасанды интеллект дәуірінде «болашақтың кемесіне» ерте мініп үлгерген елдер мен ескі парадигмада қалып қойған елдердің арасы күрт алшақтайды. Қазақстан бірінші топта болуды көздеп отыр.
Атом энергетикасы және сирек металдар: «тарихи олқылықтың орнын толтыру»
АЭС тақырыбында Тоқаев бұрынғыдан да нақты сөйледі.
Негізгі аргументтері:
- суперкомпьютерлер, дата-орталықтар, автоматтандырылған өндіріс - бәрі өте көп энергия талап етеді
- уран өндірісі бойынша әлемде көш бастап тұрған елдің өзінде бірде-бір АЭС жоқ болуы - «ақылға қонбайтын жағдай»
- бірнеше атом станциясын салу - тарихи әділеттілікті қалпына келтіру, жаңа техникалық интеллигенцияны қалыптастыру
Сирек металдар туралы:
- алдағы 5 жылда сұраныс 2 есе өседі
- Қазақстан сирек металдар қоры бойынша әлемдік көшбасшылар қатарына шығуы мүмкін
- бұл бағытта АҚШ, Қытай, Ресей, Оңтүстік Корея, Жапония және ЕО-ның бірқатар елдерімен жұмыс басталған
Яғни АЭС - тек энергетика емес, жаңа технологиялық класс және геоэкономикалық мәртебе туралы жоба.
Ұлттық буржуазия, сән-салтанат және «Мейірім» ордені
Ірі бизнес өкілдері туралы айтқанда, Тоқаевтың позициясы айқын:
- бизнес - экономиканың негізгі тірегі
- жеке меншікке қол сұғылмайды
- бірақ ұлттық буржуазия қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуі керек
Президент шетелдік байлардың өмір салтын мысалға келтірді:
- Швейцариядағы ірі кәсіпкерлер қаражатты үнемдеп жұмсайды
- қарапайым қонақүй бөлмесінде тұрады, жеке ұшаққа ұмтылмайды
Қазақстандық олигархтардың керісінше, сән-салтанатты өмірі қоғамда наразылық тудырып отырғанын жасырмады.
Республика күні қарсаңында ол бір топ кәсіпкермен жеке кездесіп, оларға ашық түрде:
- мемлекеттен үнемі көмек сұрауды
- саясатқа араласуды
- қоғам алдындағы парызды елемеуді қатаң сынға алған.
«Бизнеспен айналысып жатқан сіздер ме, әлде Үкімет пе?» деген риторикалық сұрақ осы көңіл күйді дәл береді.
Сонымен қатар, ол әлеуметтік жауапкершілік танытып жүрген кәсіпкерлерді қолдау мақсатында арнайы «Мейірім» орденін енгізгенін айтты. Бұл - қайырымдылықты институционализациялаудың жаңа формасы.
Қаңтар, заңсыз активтер және инвесторлармен жаңа формат
Қаңтар оқиғасына тоқталғанда Президент басты акцентті екі нәрсеге қойды:
- Оқиғаның ауқымы мен ұйымдастырылған сипаты
- Мемлекет институттарының әлсіз жақтары
12 қалада бір мезетте тәртіпсіздік басталып, әкімдіктер мен күштік құрылым ғимараттары басып алынғанын еске салды. ҰҚК мен ІІМ-нің кейбір басшылары сын сағатта адалдық таныта алмағанын да ашық айтты.
Заңсыз активтер тақырыбы бойынша:
- арнайы комитет олигополия өкілдерінен 1,3 трлн теңгеден астам қаражат қайтарған
- 1 трлн теңгеден астамы бюджетке түскен
- 482 млрд теңгеге 434 әлеуметтік және коммуналдық нысан салынып жатыр
Енді акцент заңсыз активтерді тек қайтарып қоюдан инвестор құқықтарын қорғауға ауысады. Белгілі бір кәсіпкерлер өз активтерін Қазақстанға инвестиция ретінде салуға келіскен, жалпы сомасы 5 трлн теңгеден асатын келісімдер жасалған.
Тоқаев бұл процесті «индульгенция» немесе құпия ымыра емес, мемлекет ұстанымының жалғасы деп сипаттайды. Қазақстан үшін басты міндет - әділдік пен инвестициялық тартымдылықты қатар сақтау.
Жемқорлықпен күрес: құрылым өзгерді, принцип сол қалпында
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттіктің дербес мәртебеден айырылуы қоғамда сұрақ тудырғаны белгілі.
Тоқаевтың түсіндірмесі:
- Агенттік өз міндетін жаман атқарған жоқ
- ҰҚК де жемқорлықпен айналысады
- Екі органның параллель жұмысы жүйелі мәселелер тудырды
Енді жемқорлықпен күрес ұлттық қауіпсіздік жүйесіне тереңірек интеграцияланады, ал алдын алу, ағарту, этика жұмыстары Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің құзырында болады.
Президенттің басты тезисі: «Сыбайлас жемқорлықпен күрес - мемлекеттің басым бағыты болып қала береді. Бұған еш күмән болмауға тиіс».
Әлеуметтік жеңілдіктер, мүгедектік және қандастар
Тоқаев әлеуметтік мемлекеттің өз шекарасы болуы керектігін ашық айтты.
Ол мысалдар келтірді:
- жекеменшік мектептер мен элиталық білім беру мекемелерінің де бюджеттен «жан басына қаржыландыру» алуы
- жекеменшік медицина мекемелерінің күрделі жабдық алмастан, науқастарды мемлекеттік емханаларға жіберіп, бірақ тіркелген адам саны бойынша ақша алуы
Мүгедектік бойынша да:
- Қазақстанда 740 мыңнан астам мүгедек тіркелген
- ел ешқандай соғысқа қатыспайтынын ескерсек, бұл көрсеткіш күмән тудырады
- туыстарын жеңіл диагноздармен мүгедек ретінде рәсімдеу фактілері болған
Үкімет пен құқық қорғау органдарына осы салада тәртіп орнату тапсырылған.
Қандастарға қатысты Тоқаев екі жақты позиция ұстанады:
- тарихи Отанына оралған ағайынды қолдайды
- бірақ интеграция, бейімделу, еңбек нарығы мәселелерін шешу қажеттігін айтады
Ең бастысы - Қазақстанда барлық азаматтың құқығы тең, ешкімге ерекше артықшылық берілмейді.
Армия мен жол қауіпсіздігі: тәртіп, технология және сана
Сарбаз өліміне қатысты оқиғаларды Президент «өркениетті елге жат, теріс үрдіс» деп атады.
Негізгі хабарламалар:
- армияда әлімжеттікке, рушылдыққа, жершілдікке орын жоқ
- тәрбие жұмысына ерекше назар аударылады
- әскери қызмет тек қиындық емес, жасқа әлеуметтік лифт, тегін білім мен мамандыққа жол ашуы тиіс
Жол-көлік апаттары бойынша:
- автокөлік саны соңғы 5 жылда 1,7 млн-ға артқан
- бір жылда 300 мыңнан астам жаңа көлік тіркелген
- транзиттік автокөліктердің де ағыны жоғары
Қатаң айыппұлдар мен бақылауға қарамастан, басты нәрсе - жүргізушінің сана-сезімі. Дамыған елдердегідей адамдар полициядан қорыққандықтан емес, өз қауіпсіздігі үшін ереже сақтауы керек.
Жол қауіпсіздігіне де жасанды интеллект пен жаңа технологияларды енгізу жоспарланып отыр.
Сыртқы саясат және Назарбаев туралы: популизмсіз жауап
Сыртқы саясатта Тоқаев Қазақстанның беделі артқанын, ел басшыларының Астанаға жиі келетінін, өзі де Бейжің, Вашингтон, Мәскеу, Анкара, Абу-Даби, Ташкент, Душанбе, Бішкек, Ашхабад, Токиоға барғанын еске салды.
БҰҰ-ны реформалау туралы өзінің бастамасын да қайта атап өтті.
Назарбаев пен Путиннің кездесуі жайлы сұраққа ол өте қысқа, бірақ нақты жауап берді:
- бұл кездесулер бейресми сипатта өтеді
- Мәскеудегі әңгімелердің мазмұнына араласпайды, сұрамайды
- Назарбаевты қазіргі қазақ мемлекеттілігінің негізін қалаған тұлға ретінде бағалауын өзгертпеген
Ал билік транзиті туралы «сөйлейтін уақыт әлі келген жоқ, алдыда бірнеше жылдық ауыр жұмыс бар» деп қысқа қайырды.
Парламент төрағалығын өзіне дайындап жатыр деген сыбыстарды «бос сөз» деп атап, Қазақстанның президенттік басқару үлгісін сақтайтынын тағы да мәлімдеді.
Тарих, аңыз және Абайдың орны
Тоқаев соңғы жылдары тарихты «контентке» айналдыру трендінің қауіпті жағын қозғады.
Оның айтуынша:
- ойдан шығарылған деректер мен жалған «батырларды» насихаттау - мемлекетті әлсірететін құбылыс
- тарих халықты дауластыратын емес, біріктіретін құндылық болуы керек
- негізсіз аңыз бен өтірік шежіре санаға зиян келтіреді
Осы контексте ол Абайды үлгі ретінде келтіреді:
- Абай қоғамның кемшіліктерін жасырмай, ашық айтқан
- «Толық адам» ілімі әлі күнге дейін өзекті
- еңбегі күмәнді, көпірме сөзден басқа мұрасы жоқ саясаткерлерден гөрі Абай идеясы биік тұруы тиіс
Яғни идеологиялық тұрғыдан Қазақстанның басты ориентирі - Абай ойлары, еңбекқорлық, білімпаздық және адамгершілік.
Отаншылдық: «кеудесін соғып емес, үнсіз жүріп іс бітіретіндер»
Патриотизм тақырыбында Тоқаевтың ұстанымы минималистік әрі прагматикалық:
- отаншылдық - даңғаза сөз емес, күнделікті еңбек
- қоқыс жинау, тал егу, табиғатты қорғау, үлкенге құрмет, кішіге ізет - патриотизмнің нақты көрінісі
- еліміздің нағыз патриоттары - инженерлер, жұмысшылар, мұғалімдер, дәрігерлер, шаруалар, әскери қызметшілер
«Отан отбасыңнан, аулаңнан, көшеңнен басталады» деген бір ауыз сөйлем осы бөлімнің квинтэссенциясы деуге болады.
Сонымен қатар, ол Қазақстан үшін басты қағидатты тағы қайталады:
- «Заң мен тәртіп»
- «қолмен істегенді мойынмен көтеру»
- ұлтаралық, дінаралық келісім, сабыр мен өзара құрмет
Бұл қағидаттарды бұзбай жүзеге асқан реформалар ғана нәтиже беретінін ескертті.
35 жыл тәуелсіздік, жастардың «прайм-дәуірі» және 2026 жылдан күтілетіндер
Тәуелсіздіктің 35 жылдығын Тоқаев «ас та төк науқан» емес, еліміздің өсіп-өркендеуінің символы болуы керек деп сипаттады.
Ол Қазақстанның 90-жылдардан бері жүріп өткен жолына қысқаша баға беріп, «өте күрделі жағдайдан халықаралық беделі жоғары, табысты мемлекетке дейін өстік» деді.
Жастар туралы айтқанда, ол олардың «Қазақстан прайм-дәуірге қадам басты» деген бағасын естігенін айтады. Бұл, бір жағынан, романтикалық, бірақ екінші жағынан - қоғамның жасампаздық рухын көрсетеді деп бағалады.
Президенттің ойынша, жастар:
- виртуалды емес, шынайы әлемде өмір сүруі керек
- ауырдың үстімен жүрмей, еңбектен қашпауы керек
- өздерін темірдей тәртіпке үйретуі қажет
2026 жылға арналған негізгі мақсаттар:
- конституциялық реформа бойынша референдум
- саяси жүйені одан әрі жаңарту
- экономикалық реформаларды тереңдету
- цифрландыру және жасанды интеллектіні барлық салаға енгізу
- «Таза Қазақстан» акциясын ұлттық идеологиялық платформаға айналдыру
«Тазалық» ұғымын ол кең мағынада түсіндіреді:
- қоршаған ортаның тазалығы
- қоғамдық қатынастардың тазалығы
- жан дүниенің тазалығы
Бұл идеяны БҰҰ-ның 2026 жылды Халықаралық еріктілер жылы деп жариялауымен байланыстырады.
Президенттің жеке өмірі: йога, үстел теннисі және мәтінге талғампаздық
Сұхбат соңында Тоқаев өзіне қатысты сирек айтылатын бірнеше детальмен бөлісті:
- мемлекеттік қызметте 50 жыл болды
- алғашқы мамандығы - қытайтанушы
- мәтінмен өте мұқият жұмыс істейді, нашар стиль мен орфографиялық қателерді ұнатпайды
- Жолдауларын, сөздерін, мақалаларын жеке өзі қарайды
- күн сайын йогамен айналысады, бірақ медитация жасамайды
- аптасына екі рет кәсіби спортшымен үстел теннисін ойнайды
- соңғы уақытта 9 келі салмақ тастағанын айтты
«Мен - мемлекетшіл адаммын» деген қысқа сипаттама оның өзіне берген басты анықтамасы ретінде есте қалады.
Бұл сұхбат тек бір жылды қорытындылау емес, алдағы онжылдықтың саяси-экономикалық картасын сызып бергендей әсер қалдырады.
Арзан тариф пен жасырын субсидия дәуірі, қағаз жүзіндегі «керемет бағдарламалар» кезеңі аяқталып, қиын, бірақ шынайы реформалар кезеңі басталғаны айқын сезіледі.
Енді ең маңызды сұрақ - қоғам осы қарқынға, осы ашықтық пен жауапкершілік деңгейіне дайын ба, дайын емес пе. Ал Тоқаевтың өзі «жұмыс екі есе тың қарқынмен жалғасады» деп отыр.
