Премьер-министр Олжас Бектенов жұмыс сапары барысында Мемлекет басшысының атом саласындағы ғылыми, қолданбалы және жоғары технологиялық бағыттарды дамыту жөніндегі тапсырмаларының орындалу барысын тексерді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Негізгі міндет – зерттеу инфрақұрылымын қалыптастыру және саланың ғылыми-технологиялық әлеуетін нығайту.
Олжас Бектенов Алматыда Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің «Ядролық физика институтында» (ЯФИ) болып, негізгі қондырғылар мен өндірістік алаңдардың жұмысымен танысты. Институт жаңа буын ядролық реакторларын және термоядролық қондырғыларға арналған материалдарды сынаумен айналысады, ядролық технологияларды өнеркәсіпте, ғылыми зерттеулерде және медицинада, соның ішінде онкологиялық ауруларды диагностикалау және емдеу үшін өмірлік маңызы бар радиофармпрепараттар өндірісінде қолданады. Бүгінгі таңда ЯФИ базасында 11 базалық эксперименттік қондырғы, соның ішінде ССР-Қ зерттеу реакторы, сынақ стенді, радиоактивті қалдықтар мен иондаушы сәулеленудің пайдаланудан шыққан көздерінің қоймалары, сондай-ақ зарядталған бөлшектердің 6 үдеткіш кешені жұмыс істейді.
ССР-Қ зерттеу реакторы мен Cyclone-30 циклотронының базасында GMP халықаралық стандарты бойынша аккредиттелген Қазақстандағы жалғыз реакторлық радиофармпрепараттар өндірісі жолға қойылған. Қазіргі уақытта Институт Қазақстанның медициналық орталықтары үшін үш радиофармпрепарат шығарады және жеткізеді, оның ішінде йод-131 және молибден-99/технеций-99m бар. Йод-131 қалқанша безінің ауруларын, оның ішінде онкологиялық ауруларды емдеу үшін қолданылады, ал технеций-99m адамның барлық дерлік органдары мен жүйелерінің ауруларын диагностикалау үшін қолданылады. Технеций-99m генераторлары ЯФИ-дің өзінде де шығарылады, оларды жасау технологиясын институт патенттеп алған. Жалпы, аталған желі онкологиялық және жүрек-қан тамырлары ауруларын диагностикалауға және қалқанша безінің қатерлі ісігін емдеуге арналған негізгі изотоптарды қамтиды, бұл ретте Институт еліміздің радиофармацевтикалық қажеттілігінің шамамен 85%-ын қамтамасыз етіп отыр. Cyclone-30 циклотроны радиоизотоптарды өнеркәсіптік өндіруге арналған және қазіргі уақытта ол Қазақстанда сұраныс тұрақты өсіп келе жатқан ПЭТ-диагностика үшін қажетті фтор-18 элементін шығарумен толықтай айналысып жатыр.
Олжас Бектеновке «ыстық камераларда» белсенділігі жоғары радиоактивті материалдармен жұмыс жүргізу барысы көрсетілді. Ол мұндағы процестерді сәулеленген материалдармен операциялардың қауіпсіз орындалуын қамтамасыз ететін қарау терезелері және қашықтықтан басқарылатын манипуляторлары бар экрандалған бокстар арқылы тамашалады. Кешенде бес камера бар, олардың әрқайсысы Сәулеленген құрылғыларды бөлшектеу, кесу, дәнекерлеу, сәулелену көздерін сынау және радиоизотоптарды қайта өңдеуді қоса алғанда, жеке-жеке кезеңдерге жауап береді. Ядролық физика институтының бас директоры Саябек Сахиев ЯФИ өнімдері жыл сайын 18 мыңнан астам пациентті емдеу және диагностика үшін қолданылатынын атап өтті, ал өнеркәсіптік радиоизотоптар Еуропа, АҚШ және Орталық Азия елдеріне экспортталады. Сондай-ақ Институт стратегиялық маңызы бар радиоизотоптар өндірісін локализациялау бойынша инвестициялық жобаларды жүзеге асыруда, олардың арасында сынықтарға бөлу тәсілмен алынатын молибден-99 және лютеций-177 элементтері бар, сондай-ақ қызметтің коммерциялық бағыттарын дамытуда.
Премьер-министрге өнеркәсіптік изотоптық өнім туралы баяндалды. Институт иондаушы сәулелену көздерінің жалғыз өндірушісі болып саналады (кобальт-57, иридий-192, сурьма-124). Кобальт-57 бүгінде Германияға, Францияға, Ресейге экспортталады.
Институттың ғылыми-техникалық базасы, оны жаңғырту және кеңейту жұмыстарының нәтижесінде еліміздің ядролық кластері мен Алматы облысындағы ғылым қалашығын дамытудың негізі болып отырғанын атап өткен жөн.
Жұмыс сапары барысында ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек Ғылымды шоғырландыру аумақтарын құру және дамыту тұжырымдамасы туралы баяндады. Пилоттық орындардың бірі ретінде Алматы облысындағы ядролық физика институтының алаңы анықталды.
Мұнда кадрлық әлеуетті нығайтуға, ғылыми инфрақұрылымды жаңғыртуға, әзірлемелерді коммерцияландыруға және жоғары технологиялық өндірістерді іске қосуға бағытталған ғылыми-технологиялық парк құру көзделген. Нәтижесінде 400-ден астам ғылыми мамандарды тарта отырып, патенттік базаны дамыту қарастырылып отыр.
Бүгінгі таңда Ядролық физика институты 30-дан астам халықаралық ұйымдармен, нақтырақ айтсақ ЕЯЗО, АЭХА, MIT, БЯЗИ және тағы да басқаларымен ынтымақтастық орнатылған. Институтта 4,5 мыңнан астам маман даярлаған оқу орталықтары жұмыс істейді және 2026 жылы ядролық криминалистика бойынша өңірлік оқу орталығын ашу жоспарлануда.
Осыған байланысты оқу және тұру жағдайларын жасау үшін өткен жылдың соңында оқуға және жұмыс істеуге арналған кеңістіктермен жабдықталған жатақхана салынды. Премьер-министр 116 оқушы мен мамандарға арналған жеті қабатты ғимаратты аралады. Жобаны жүзеге асыру тұрақты білім беру ортасын қалыптастыруға, білікті кадрларды тартуға және бекітуге, сондай-ақ Қазақстанның ядролық кластері жобаларын жүзеге асыру шеңберінде ғылыми әлеуетті дамытуға ықпал ететіні атап өтілді.
