Қожа Ахмет Ясауи есімі Қазақстан үшін жай ғана тарихи тұлға емес. Ол - қазақ мәдениетінің, дүниетанымының, рухани болмысының іргетасын қалаған ұлы ойшыл әрі ақын. Алайда таңғаларлығы сол, Руми мен Омар Хайямды әлемнің кез келген түкпірінде таныса, Ясауи есімі халықаралық деңгейде әлі күнге дейін кеңінен танымал бола қойған жоқ. Мұның басты себебі - оның мұрасын мазмұнымен қатар поэтикалық болмысын сақтай отырып жеткізетін сапалы аудармалардың аздығы, деп хабарлайды DKNews.kz.
2026 жылдың басында Қазақстанда осы олқылықтың орнын толтыруға бағытталған ерекше жоба жүзеге асты. «Алишер Аль-Берести» деген бүркеншік атпен жұмыс істейтін халықаралық әдеби ұжым Қожа Ахмет Ясауидің хикметтерін эквиритмиялық әдіспен аударып, сыйлық форматындағы кітап етіп шығарды. Бұл тәсілдің ерекшелігі - түпнұсқадағы әрбір жолдың буын саны, ырғағы мен ұйқасы аудармада толық сақталған.
Бұл аударманың бірегейлігі неде
Ортағасырлық поэзия аудармаларының басым бөлігі тек мағынаны жеткізумен шектеледі. Ал Ясауи хикметтері үшін форма мен мазмұн бірдей маңызды. Бұл өлеңдер кезінде ақындар мен дәруіштер тарапынан әуенмен, нараспен айтылып, тыңдаушыны ерекше рухани күйге бөлеген. Өлең ырғағы жоғалған сәтте, оның бастапқы мәні мен әсері де әлсірейді.
Осыны терең түсінген жоба авторлары ең күрделі жолды таңдаған. Олар хикметтерді шағатай тілінен аударғанда поэзияның ішкі музыкасын, этникалық ырғағын сақтауды басты қағида еткен. Мұндай жұмыс тек тіл білумен шектелмейді - ол суфизм философиясын терең меңгеруді әрі нағыз ақындық шеберлікті талап етеді. Аталған аудармаға үш жылға жуық уақыт жұмсалған.
Бірінші том және жобаның жалғасы
Кітаптың бірінші томына «Диуани хикмет» жинағындағы 85 хикмет енгізілген. Жалпы көлемі - шамамен 160 бет таза поэтикалық мәтін. Бұл жай ғана кітап емес, Түркістанға келетін қонақтар үшін де, рухани мұраға қызығатын оқырман үшін де маңызды мәдени өнім.
Жоба мұнымен тоқтап қалмайды. Ұжым өкілдерінің айтуынша, үш жылдан кейін екінші том жарық көреді. Онда «Диуани хикметтің» қалған бөлігі - 86-шы хикметтен 149-шы хикметке дейінгі шығармалар қамтылады.
Аударманың ғылыми негізі
Аудармада шағатай тіліндегі хикметтердің Қазан нұсқасы негізге алынған. Мағыналық дәлдік үшін бірнеше беделді ғылыми еңбектер пайдаланылған. Атап айтқанда, «Даналықтар жинағы» (Қазан, 2012) және Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының басылымы салыстырмалы түрде зерттеліп, бірқатар қателіктер түзетіліп, кей тұстардағы мағыналар нақтыланған.
Аударманың орыс тілінде жасалуы да кездейсоқ емес. Бұл тіл Қазақстанда және ТМД кеңістігінде әлі де ұлтаралық қарым-қатынас тілі болып саналады. Осы арқылы Ясауи мұрасы Қазақстанмен ғана шектелмей, Өзбекстан, Татарстан және өзге де тарихи тұрғыдан байланысы бар өңірлерге кеңінен таралуына мүмкіндік алады.
Неліктен бұл жоба дәл қазір маңызды
2023 жылы өткен Ұлттық құрылтайда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Қожа Ахмет Ясауи мұрасын терең зерттеу мен оны кеңінен насихаттаудың маңызын ерекше атап өткен болатын. Мемлекет басшысы Ясауи еңбектерінің қазақ менталитеті мен мәдениетінің негізгі тіректерінің бірі екенін нақты айтты.
Жаңа аударма осы уақыт талабының нақты жауабы деуге болады. Ол Ясауиді бүгінгі оқырманға жақындатып қана қоймай, оның шығармашылығын халықаралық деңгейде қайта танытуға жол ашады.
Кітап - мәдени көпір
Бүгінде Түркістан рухани және мәдени туризмнің маңызды орталығына айналып келеді. Осындай кезеңде жарық көрген бұл кітаптың мәні ерекше. Бұл - тек аударма емес, Ясауидің әлемдік поэзиядағы орнын қайта бағамдауға бағытталған қадам. Түркі сопылық дәстүрінің тереңдігі мен көркемдігі Руми мен Хайям поэзиясынан кем емес екенін дәлелдеуге жасалған талпыныс.
Мүмкін, дәл осындай еңбектердің арқасында Қожа Ахмет Ясауи есімі болашақта әлемге кеңінен танылып, оның хикметтері жаһандық рухани мұраның ажырамас бөлігіне айналар.
