Ұлттық құрылтайдың төрт отырысы қоғамда айтылған ұсыныстар мен сұраныстардың жай пікір күйінде қалмай, нақты шешімдерге айналуы тиіс екенін көрсетті. Бүгінге дейін Құрылтай бастамаларын іске асыру аясында 26 заң қабылданды, ал 10 заң жобасы әзірлену және пысықтау сатысында тұр. Сонымен бірге Мемлекет басшысының маңызды жарлықтары бекітіліп, ел дамуын ұзақ мерзімге бағдарлайтын кешенді жоспарлар мен тұжырымдамалар қабылданды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл - заң шығару статистикасы ғана емес. Бұл - тәуелсіздік құндылықтарын күшейту, балаларды қорғау, қоғамдық қауіпсіздік, мәдениет, еңбек адамының мәртебесі, өңірлердің дамуы, ғылым мен инновация сияқты кең бағыттардағы нақты өзгерістер.
26 заң: төрт Құрылтайдың төрт акценті
I Құрылтай (Ұлытау): мемлекеттік рәміз бен тарихи мағына
Ұлытауда өткен алғашқы отырыстың басты нәтижелерінің бірі - 25 қазан - Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін беру туралы шешімнің заңмен бекітілуі. Бұл қадам Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік негіздерін және ұлттың тұтастығын айқындайтын символдық мәнге ие.
II Құрылтай (Түркістан): мәдениет, медиа және қоғамға ортақ ережелер
Түркістандағы Құрылтайдан кейін бірнеше маңызды заң қабылданды. Олардың ішінде:
- «Түркістан қаласының ерекше мәртебесі туралы» Заң;
- «Қазақстанның Халық жазушысы» атағын қайтару;
- «Кинематография туралы» Заңға түзетулер;
- ономастика жұмысын жүйелеу;
- вейптерге және шегуге келмейтін темекі өнімдеріне тыйым салу;
- құмар ойын бизнесі мен лотерея қызметін реттеу;
- жұмысшы мамандықтар үшін 9 жаңа құрметті атақ енгізу;
- масс-медиаға қатысты түзетулер және «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» Заң;
- мемлекеттік наградаларға ұқсас қоғамдық наградаларды жасауға және тапсыруға тыйым салу.
Бұл шешімдер қоғамда ең көп талқыланатын үш тақырыпты бір жерге тоғыстырды: ақпарат кеңістігінің тәртібі, мәдени саясат және жастарға әсер ететін қауіп-қатерлер.
III Құрылтай (Атырау): қауіпсіздік, табиғат, әділет және тарихи жады
Атырауда қабылданған түзетулер қоғамдағы ең ауыр мәселелерді айналып өтпеді:
- «Айбын» орденіне аңызға айналған қаһармандар - Сағадат Нұрмағамбетов, Бауыржан Момышұлы, Рахымжан Қошқарбаев есімдерін беру;
- вандализмге қарсы күрес және табиғи нысандарды қорғау;
- заңсыз археологиялық қазбаларға жауапкершілікті күшейту;
- есірткі қылмыстарында есірткі тасымалдаушылар мен өндірушілердің жауапкершілігін саралау;
- әйелдердің құқықтарын қорғау және балалар қауіпсіздігі: тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты қылмыстық жауапкершілікті күшейту, балаларға қарсы зорлықтың барлық түріне жазаны қатаңдату;
- өңірлік рәміздердің бірыңғай стандарты;
- «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заңға түзетулер;
- креативті индустрияны қолдауға арналған заңнамалық пакет.
Атыраудағы шешімдердің басты ерекшелігі - «заң мен тәртіп» қағидаты сөз жүзінде емес, нақты нормалар арқылы бекітілуі.
IV Құрылтай (Бурабай): қоғамдық кеңістік тәртібі және жүйелеу
Бурабайда қоғамдық тәртіп пен ақпараттық қауіпсіздікке қатысты жаңа жауапкершіліктер енгізілді:
- қоғамдық орындарда бет-бейнені тануға кедергі келтіретін киім киюге әкімшілік жауапкершілік;
- ұлтаралық, діни араздықты қоздыруға бағытталған және өзге де құқыққа қайшы контентті таратуға жауапкершілік;
- ЛГБТ мен педофилияны насихаттауға қатысты жауапкершілік енгізу;
- әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау бойынша қосымша түзетулер (қамқоршылық органдарын күшейту және т.б.);
- ономастика саласын одан әрі ретке келтіру;
- Қазақстандағы Орталық Азия өңірлік гляциологиялық орталығының мәртебесін қайта жандандыру.
Келесі 10 заң жобасы: қоғам не күтеді
Қазір пысықталатын 10 заң жобасының тақырыптары қоғамдағы өзгерістердің келесі толқынын көрсетеді:
- ҮЕҰ туралы заңнаманы жетілдіру;
- психологтар мен коучтардың қызметін реттеу;
- «Шекара маңы аумақтары туралы» заң;
- мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс өлшемшарттарын нақтылау;
- ғылымды қажет ететін аумақтар - ғылыми қалашықтар туралы заңнамалық негіз;
- ерекше қажеттіліктері бар балаларға арналған кешенді қолдау туралы заң;
- жүкті және жас баласы бар әйелдердің жазасын өтеу жағдайларын ізгілендіру;
- әлеуметтік желілерде ар-намыс пен қадір-қасиетті қорлау, кемсіту әрекеттеріне тосқауыл қою;
- фильмдерді прокатқа дейін сараптамадан өткізу;
- ономастика бойынша: ең алдымен атауы жоқ көшелерге атау беру және қайталанатын топонимдерді реттеу.
Бұл құжаттардың әрқайсысы бір саланы ғана емес, қоғамдағы «әділет», «тәртіп», «қауіпсіздік», «жауапкершілік» сияқты түсініктердің қалай жұмыс істейтінін айқындайды.
Жарлықтар мен бағдарламалар: ұзақ мерзімді саясат «қаңқасы»
Заңдармен қатар, Мемлекет басшысының екі маңызды жарлығы қабылданды:
- «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының кейбір мәселелері туралы»;
- «Қазақстан Республикасы ішкі саясатының негізгі қағидаттарын, құндылықтары мен бағыттарын бекіту туралы».
Ал кешенді жоспарлар мен тұжырымдамалар тізімі ел дамуының негізгі «жол карталарын» бекітті. Олардың ішінде есірткі бизнесі мен лудоманияға қарсы күрес жоспарлары, өңірлік даму тұжырымдамасы, «Қазақстан балалары» бағдарламасы, ұлттық инфрақұрылымдық жоспар, тіл саясаты тұжырымдамасы, волонтерлікті қолдау жол картасы, ақпараттық доктринаны іске асыру жоспары және ғылым қалашықтарының 2025-2035 жылдарға арналған тұжырымдамасы бар.
«Әділетті Қазақстан» қағидаттары практикада қалай көрініс табуда
Тәуелсіздік және отаншылдық
Бұл құндылық ішкі саясат құндылықтарының тізімінде бірінші болып бекітілді. Төлқұжаттың жаңа дизайны әзірленді. Мемлекеттік рәміздер күні айрықша аталып өтіліп, Ұлытауда мемлекеттік рәміздер алаңы ашылды.
«Адал азамат» және «Қазақстан балалары»
2024 жылдан бастап мектептерде «Адал азамат» бірыңғай тәрбие бағдарламасы енгізілді, оған арналған брендбук әзірленді. Сонымен қатар балаларды қорғауға қатысты барлық шараларды біріктіретін «Қазақстан балалары» бағдарламасы дайындалды.
Заң және тәртіп
Есірткіге қарсы күресте кешенді жоспар іске асты, 2025 жылы заң қабылданып, бірінші рет қылмыс жасаған есірткі тасымалдаушыларға жаза жеңілдетілді, ал өндірушілерге жауапкершілік күшейтілді. 2026-2028 жылдарға арналған жаңа жоспар бекітілді.
Лудоманиямен күрес бойынша заң қабылданды және 2024-2026 жылдарға арналған кешенді жоспар іске асырылуда. 2025 жылы концерт кезінде фонограмма пайдалануға тыйым салатын заң да қабылданды.
Сонымен бірге кәсіби білімі жоқ психологтар мен коучтардың қызметін реттеу нормалары «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» заң жобасына енгізілді.
Жаңа қоғамдық этика
Вандализм мен табиғи нысандарды қорғауға қатысты түзетулер енгізілді. Онлайн-платформаларда жала жабу үшін әкімшілік жауапкершілік белгілеу мәселесі пысықталуда. Қоғамдық орындарда аудио-хабарландырулар кеңінен енгізілуде.
Еңбек адамы
Еңбек құндылығын ілгерілету жоспары қабылданды, Еңбек күнін өткізуге арналған жоспар бекітілді, «Еңбек жолы» байқауы кеңейтілді. Жұмысшы мамандықтарының мәртебесін арттыру үшін 9 жаңа құрметті атақ енгізілді. 2025 жыл Жұмысшы мамандықтары жылы болып жарияланып, арнайы іс-шаралар жоспары бекітілді. Жыл сайын 74 кәсіби мереке аталып өтеді.
Кітап оқитын ұлт
23 сәуір - Ұлттық кітап күні болып белгіленді. «Балалар кітапханасы» бағдарламасы бекітілді (2580 көркем шығарма). «Қазақстанның Халық жазушысы» атағы қайтарылып, 2023-2025 жылдары марапатталған қаламгерлер тізімі жарияланды. 2025 жылы «100 кітап» тізімі жалпыұлттық сауалнама арқылы айқындалды. Президент кітапханасының құрылысы бойынша жер телімі анықталып, EPC-келісімшарт жасалды, жобалау жүруде, нысан 2027 жылдың соңына дейін іске қосылмақ.
Біз әртүрліміз, бірақ бәріміз теңбіз
Ерекше қажеттіліктері бар балаларға кешенді қолдау туралы заң жобасы әзірленуде. Атыраудағы оңалту орталығы аяқталу сатысында. Инклюзивті білім беруде арнайы зертхана ашылып, аутизмі бар балаларға қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстары басталды. 2025 жылы аутизм орталығы мен түзету кабинеттері ашылды.
Мәдениет - ұлттың рухани келбеті
«Асыл мұра» аудиожинағы таныстырылып, 1500 аудиожазба 100-ден астам әлемдік платформаға шығарылды. ЮНЕСКО аясында XVIII ғасырдағы «Хандар шежіресі» «Әлем жады» тізіліміне енгізілді. Қазақстанның ЮНЕСКО материалдық емес мұра тізімінде 14 номинациясы бар. Қытайда Қазақстан мәдени орталығы ашылды.
Жасампаздық және жаңашылдық
Алматы облысындағы ғылыми қалашықтың бас жоспары бекітілді. 2025-2035 жылдарға арналған тұжырымдама қабылданды, ал заңнамалық түзетулер Парламент қарауында.
Қуатты өңір - қуатты ел
Әкімшілік-аумақтық құрылыс бойынша жарлықпен бірнеше аудан қалпына келтірілді. 2025-2030 өңірлік даму тұжырымдамасы бекітілді. «Шекара маңы аумақтары туралы» заң жобасы 2026 жылғы қаңтарда Үкіметте қаралады. «Наурыз» тұрғын үй бағдарламасы іске қосылып, 2025 жылдың соңына дейін 13 025 қарыз берілді. Газдандыруда 4 000 км-ден астам құбыр салынып, 303 мың адам газға қол жеткізді.
Спортты дамыту және тарих
V Дүниежүзілік көшпенділер ойындары Астанада өтті. Клубтық футболды коммерцияландыру мақсатында бірнеше клуб жекешелендірілді, «Шахтер» бойынша процесс аяқталу сатысында. 2025 жылы Көкшетауда спорт кешені ашылды. Қазақстан тарихының академиялық көптомдығы әзірленіп жатыр. 2026 жылғы мамырда Алтын Ордаға арналған ірі халықаралық конференция жоспарланған.
Жүйелеу және бақылау
Ведомстволық наградаларды есепке алу платформасы 2026 жылғы қаңтарда іске қосылады. Фильмдерді прокатқа дейін сараптамадан өткізу нормалары Парламентте қаралуда. Ономастика орталықтандырылып, ескерткіш орнатуды регламенттеу күшейтілді. «Тарихи тұлғалар» тізімі қайта қаралды, атау беруде «Жер-су атаулары» мен «Дәстүрлі атаулар» тізімдері қолданылады.
Құрылтайдың басты нәтижесі неде
Төрт отырыстың қорытындысы бір нәрсені көрсетеді: Ұлттық құрылтайдың күн тәртібі символдық мәлімдемемен шектелмей, заңдарға, бағдарламаларға және нақты жобаларға айналып жатыр. Бір бағытта қауіпсіздік күшейсе, екінші бағытта әлеуметтік қорғау кеңейеді, үшінші бағытта еңбек, кітап, мәдениет пен ғылымға жаңа серпін беріледі.
Алдағы кезеңде ең үлкен сұраныс - қабылданған нормалардың өңірлерде қалай іске асатыны және олардың күнделікті өмірге әсері қандай болатыны. Құрылтайдан кейінгі «орындау кезеңі» дәл осы жерден басталады.
