Қазақстанда бәсекелестік саласын реттейтін заңнамаға өзгерістер енгізу мәселесі күн тәртібіне шықты. «Бәсекелестік мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» жаңа заң жобасына отандық азық-түлік өндірушілерін қолдауға бағытталған бірқатар ұсыныстарды енгізу жоспарланып отыр. Бұл бастамаларды еліміздің азық-түлік саласындағы салалық одақтар әзірлеген, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазіргі уақытта заң жобасы жұмыс топтарында талқыланып жатыр. Жоспарға сәйкес, құжат қаңтар айында Мәжіліске бірінші оқылымға енгізілуі мүмкін.
Импорт қысымы күшейіп барады
Ұсынылып отырған өзгерістер ішкі нарыққа импорттың қысымы артып отырған жағдайда әділ бәсекелестік ортаны қалыптастырудың маңызды тетігі ретінде қарастырылып отыр. Соңғы жылдары Қазақстанда отандық өндірушілердің ЕАЭО елдерінен, әсіресе Ресей мен Беларусьтен келетін жеткізушілермен тең емес жағдайда қалып отырғаны жиі айтылуда.
Сарапшылар бұл жағдайдың себептері кешенді екенін атап өтеді. Ресей мен Беларусьтегі азық-түлік өнеркәсібі кеңестік кезеңнің өзінде ірі жүйе ретінде қалыптасқан: қуатты өндірістік база, дамыған логистика, ауқымды өңдеу кәсіпорындары бар. Бұл факторлар бүгінгі күнге дейін ауқым тиімділігін сақтап отыр. Бұған қоса, аталған елдерде өндірушілер мемлекеттік субсидиялар, түрлі преференциялар мен шығындарды өтеу тетіктері арқылы кең көлемде қолдау алады.
Осының нәтижесінде импорттық өнім сауда желілері үшін анағұрлым тиімді болып отыр. Маржасы жоғары болғандықтан, дүкен сөрелерінде отандық өнімнің үлесі біртіндеп азаюда.
«Сұр» импорт және бюджет шығындары
Мәселені ушықтырып отырған тағы бір фактор – Қазақстандағы «сұр» импорт. Сарапшылардың айтуынша, мұндай өнімдер көбіне сапа және қауіпсіздік талаптарына сай келмейді, сондай-ақ салық және кедендік нормаларды бұза отырып елге әкелінеді.
Бұл үрдіс экономиканың сыртқы жеткізілімдер мен шетел валютасының бағамына тәуелділігін күшейтіп, бюджет кірістерінің төмендеуіне алып келеді.
Заң жобасында қандай өзгерістер ұсынылады
Салалық одақтар әзірлеген ұсыныстар қатарында:
- ірі сауда желілерінде ретробонустарға толық тыйым салу;
- қазақстандық өнімге сауда сөрелерінен басым орын беру;
- отандық тауарлардың ұлттық бөлшек саудаға шығуына кедергі келтіретін тосқауылдарды жою шаралары бар.
Мәжіліс депутаты Нұржан Әшімбетовтің айтуынша, бұл түзетулер бәсекелестікті дамыту туралы заң жобасына арнайы енгізіліп отыр.
«Отандық өндірушілер импортпен әділетсіз бәсекелестік жағдайында қалып отыр, бұл ахуал жыл сайын ушығып келеді. Сондықтан салалық одақтармен бірлесіп әзірленген түзетулерді заң жобасына енгізу мүмкіндігін таптық. Қазір ұсыныстар мемлекеттік органдармен талқыланып жатыр. Жақын арада құжат Мәжілістің бірінші оқылымына шығады деп үміттенеміз», – деді депутат.
Халықаралық міндеттемелер мен күрделі келіссөздер
Дегенмен түзетулерді қабылдау оңай емес. Қазақстан ДСҰ мен ЕАЭО аясындағы міндеттемелерге байланысты ішкі нарықты қорғаудың тікелей тетіктерін енгізуде шектеулерге тап болып отыр.
Соған қарамастан, сала өкілдері құқықтық тұрғыдан дұрыс әрі тиімді шешімдер табуға болатынына сенімді.
«Халықаралық келісімдер бар екенін түсінеміз. Бірақ мәселе пісіп-жетілді: отандық өндірушілер жылдар бойы сауда сөрелерінен ығыстырылып келеді, ал өз елдерінде жоғары мемлекеттік қолдауға ие импорт нарықты жаулап барады. Бірлескен жұмыс халықаралық міндеттемелер аясында қазақстандық қайта өңдеушілер үшін тең жағдай жасауға мүмкіндік береді», – деді «Қазақстанның ет өңдеу кәсіпорындары қауымдастығы» атқарушы директорының орынбасары Юлия Нам.
Басқа елдердің тәжірибесі
Салалық одақтар өз уәждерін шетелдік тәжірибемен де дәлелдейді. Мысалы, Беларусь елінде сауда желілері сөрелердің 85 пайызына дейін отандық өнімге орын беруге міндетті. Ресей соңғы жылдары ішкі нарықты қорғаудың күрделі жүйесін қалыптастырды, онда тікелей және жанама әкімшілік тетіктер қатар қолданылады.
Еуропа елдерінде де импорттан қорғау субсидиялар, стандарттар және санитарлық талаптар арқылы жүзеге асырылады. Германия азық-түлік қажеттілігінің шамамен 80 пайызын өзі қамтамасыз етеді. Венгрияда ірі сауда желілеріндегі өнімнің 70 пайыздан астамы – отандық тауарлар. Франция мен Польша да өз нарықтарын қорғауда белсенді саясат жүргізіп келеді.
Салалық одақтардың пікірінше, Қазақстанға да сауда сөрелерінде отандық өнімнің тұрақты болуын қамтамасыз ететін тиімді құралдар қажет.
Мәселе тек нарықта емес, қауіпсіздікте
Сала өкілдері отандық азық-түлік өндірушілерін қолдау тек адал бәсекелестік мәселесі емес екенін атап өтеді. Бұл – азық-түлік қауіпсіздігі, экономиканың тұрақтылығы және сыртқы тәуекелдерге тәуелділікті азайту мәселесі.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қыркүйектегі Жолдауында импорттың ішкі нарықта басым болуы «ұят жағдай» деп аталуы да осы алаңдаушылықпен байланысты. Егер заңнамалық деңгейде шешім қабылданбаса, сарапшылардың айтуынша, отандық өндірушілердің жағдайы одан әрі қиындай түсуі мүмкін.
Сондықтан жаңа заң жобасы бәсекелестікті шектемей, керісінше, қазақстандық азық-түлік саласына тұрақты дамуға мүмкіндік беретін теңгерімді шешім болуы тиіс.
