Алматыда 2025 жылы таза ауамен тыныстау барған сайын сирек кездесетін құбылысқа айналды. Almaty Air Initiative (AAI) қоры ұсынған жылдық аналитикалық есепке сәйкес, қала тұрғыны бір жыл ішінде ауамен бірге орта есеппен 518 темекі шеккенмен тең зиянды заттарды жұтқан, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл – жай ғана әсерлі салыстыру емес. Сарапшылар осылайша қала ауасындағы ұсақ дисперсті бөлшектердің адам ағзасына тигізетін нақты зиянын көрсетуге тырысқан.
Ауа неге қауіпті бола түсті
2025 жылы PM2.5 бөлшектерінің орташа жылдық концентрациясы 31,2 мкг/м3 болды. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған қауіпсіз деңгейден 6 есе жоғары. Бір жыл бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда ауаның ластануы шамамен 30 пайызға артқан.
PM2.5 – көзге көрінбейтін, бірақ ең қауіпті бөлшектердің бірі. Олар өкпеге терең еніп, қан айналымына өтіп, жүрек-қан тамырлары мен тыныс алу жүйесіне ауыр салмақ түсіреді. Сондықтан AAI қоры зерттеу барысында дәл осы көрсеткішке басымдық берген.
Қалалық смог тек PM2.5-пен шектелмейді. Алматы ауасында PM10, азот диоксиді, күкірт диоксиді, көміртегі тотығы, озон және басқа да зиянды қоспалар тіркелген. Барлығы бірігіп, қала үстінде көзге көрінбейтін, бірақ қауіпті тұман түзеді.
Жылдың басым бөлігінде ауа қауіпсіз болмады
Зерттеу нәтижесі алаңдатарлық. 2025 жылы алматылықтар жылдың 60 пайызынан астам уақытында халықаралық қауіпсіздік стандарттарына сай келмейтін ауамен тыныстаған. «Таза» күндер саны небәрі 148 күнді құраған. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 16 күнге аз.
Ұлттық рауалы шекті мөлшердің өзі 124 күн бойы сақталмаған. Ең ауыр кезең, әдеттегідей, қыс айларына тұспа-тұс келді.
Желтоқсан – жылдың ең лас айы
Желтоқсан айында PM2.5 деңгейі орта есеппен 62,4 мкг/м3-ке жетті. Ал 7 желтоқсан 2025 жылдың ең лас күні ретінде тіркелді – көрсеткіш 145 мкг/м3 болды.
Бұл Қазақстандағы рұқсат етілген нормадан 4 есе, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жылдық шегінен шамамен 10 есе жоғары.
Жылыту маусымы және экологиялық теңсіздік
Сарапшылар ластану деңгейінің күрт өсуін жылыту маусымымен тікелей байланыстырады. Қазан айында жылу берілгеннен кейін PM2.5 концентрациясы қаланың барлық ауданында, әсіресе жеке тұрғын үй секторында, бірден артқан.
AAI есебінде экологиялық теңсіздік мәселесі де анық көрсетілген. Қаланың төменгі бөлігінде тұратын тұрғындар тауға жақын аудандардағыларға қарағанда әлдеқайда лас ауамен тыныстайды. Бұған көмірмен жылытылатын үйлер, өнеркәсіп, көлік тығыздығы және жер бедерінің ерекшелігі әсер етеді.
Алматының ең ластанған аудандары
Орташа жылдық PM2.5 деңгейі бойынша аудандар рейтингі мынадай:
- Түрксіб ауданы – 46,8 мкг/м3
- Жетісу ауданы – 37,9 мкг/м3
- Алатау ауданы – 37,7 мкг/м3
- Алмалы ауданы – 30,9 мкг/м3
- Наурызбай ауданы – 27,1 мкг/м3
- Әуезов және Медеу аудандары – 25,8 мкг/м3
- Бостандық ауданы – 22,1 мкг/м3
Түрксіб ауданы ең ластанған аймақ болып шықты. Мұндағы PM2.5 деңгейі Бостандық ауданымен салыстырғанда екі еседен астам жоғары. Бұл әсіресе қаланың солтүстік және солтүстік-батыс бөлігінде айқын сезіледі.
«518 темекі» – жай теңеу емес
Сарапшылар деректерді түсінікті ету үшін «темекі баламасын» қолданған. 2025 жылы Алматының орташа тұрғыны бір жыл ішінде 518 темекі тартқанмен тең зиянды әсер алған.
Ал ең ластанған аудандарда тұратындар үшін бұл көрсеткіш 700-800 темекіге дейін жетуі мүмкін.
Жаз да бұрынғыдай таза емес
Есепте тағы бір маңызды жайт атап өтіледі. 2025 жылы әдетте ең «таза» маусым саналатын жаз айларында да ластану деңгейі нормадан асып отырған. Бұған құрғақшылық, шаң және желдің әлсіздігі себеп болған.
Бұл Алматыдағы смог тек қыста ғана пайда болатын мәселе деген түсінікті жоққа шығарады.
«Қысқы ластану көздері еленбей отыр»
Almaty Air Initiative қорының атқарушы директоры Жұлдыз Сәулебекованың айтуынша, тығыз датчиктер желісі бұрын байқалмаған аймақтардың нақты жағдайын ашып көрсеткен.
«Жылыту маусымы басталғалы Алматы картасында “таза” аймақтар жоқтың қасы. Бұл деректер қысқы ластану көздері әлі де жеткілікті бағаланбай отырғанын көрсетеді. Көмір жағып, қоқыс өртейтін жеке үй шаруашылықтарын толық түгендеу қажет. Әрбір көздің нақты үлесін анықтамай, қала ауасының сапасын жақсарту мүмкін емес», – дейді ол.
Сарапшылардың пікірінше, жеке сектор мәселесі жүйелі түрде шешілмейінше, қыстағы смог ЖЭС-тер жаңартылған жағдайда да сақталып қала береді.
