Қазақстанда жаңа Парламент моделін қалыптастыру мәселесі тек саяси элитаны ғана емес, қоғамды да алаңдатып отыр. Конституциялық комиссияның V отырысында Мәжіліс депутаты Елнұр Бейсенбаев осы реформаның логикасын қарапайым тілмен түсіндіріп, Құрылтай мен Халық Кеңесінің нақты рөлін айқындап берді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Оның айтуынша, ең бастысы – Конституцияны күрделі, абстрактілі ұғымдарға толтырып жібермеу.
Конституция – теория емес. Ол – мемлекет күнделікті сүйеніп жұмыс істейтін, шешім қабылдайтын және халықтың әл-ауқатын қамтамасыз ететін нақты ережелер жиынтығы.
Бірінші аспект: Құрылтай неге ықшам болады
Елнұр Бейсенбаевтың айтуынша, жаңа Құрылтай әдейі ықшам әрі ұтымды форматта құрылмақ. Мұнда басты мақсат – артық шығын мен «билік үшін билік» қағидатынан бас тарту.
«Ал Құрылтай ықшам әрі ұтымды болады. Конституциялық комиссия қосымша бюджеттік шығындарға жол бермеуді барынша ескерген. Бұл – өте маңызды қадам, қоғамға берілген нақты ишара. Яғни біз “тек билік үшін көбірек билік қалыптастырудан” бойды аулақ салдық. Егер парламентарийлер санын стандартты еуропалық формулаға сүйеніп, халықтың саны немесе аумақтық қағидат бойынша есептесек, Құрылтайда 500-600 депутат болар еді. Әлемде ондай тәжірибе бар. Бірақ Комиссия саналы түрде басқа жолды таңдады − депутат санын көбейтпей, керісінше, оңтайландырды», – деді депутат.
Яғни санға емес, сапа мен тиімділікке басымдық беріліп отыр.
Екінші аспект: үлкен парламент әрдайым мықты емес
Депутат екінші маңызды мәселе ретінде биліктің шамадан тыс күрделенуінен бас тартуды атады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тым үлкен парламент көбіне заң шығару процесін тежейді.
Мысал ретінде ол Италияны келтірді. Ұзақ уақыт бойы бұл елдің төменгі палатасында 630 депутат болған. Нәтижесінде бюрократия күшейіп, заңдар жылдар бойы қабылданбай қалған. Ақыры 2020 жылы Италия депутаттардың үштен бірін қысқартуға мәжбүр болды.
«Ұлыбританияда Қауымдар палатасында 650 адам, ал Лордтар палатасында 800-ден астам мүше бар. Соның салдарынан әлеуметтік маңызы бар заңдар палаталар арасында 20 реттен астам кері қайтарылған. Бұл алып механизмді қалайда жұмыс істету үшін үкімет пікірталасқа шектеу қоюға мәжбүр. Дәл осы себепті Мемлекет басшысы депутаттар санының шамадан тыс көбеюін орынсыз деп атады. Нақты регламенті бар және заңдар үш оқылымда қаралатын бірпалаталы Құрылтай – шексіз мақұлдаулардан, кулуардағы компромистерден және жауапкершіліктің бұлыңғырлануынан саналы түрде бас тарту», – деді Мәжіліс депутаты.
Бұл тәсіл билікті жинақы етіп, шешім қабылдауда нақты жауапкершілік жүктеуге бағытталған.
Үшінші аспект: Халық Кеңесі – бәсекелес емес, байланыс арнасы
Елнұр Бейсенбаев ерекше тоқталған тағы бір мәселе – Халық Кеңесінің рөлі. Оның айтуынша, Халық Кеңесі Құрылтайды қайталамайды және онымен бәсекеге түспейді.
Ол – мемлекет пен қоғам арасындағы тұрақты жұмыс істейтін консультативтік орган, яғни «алтын көпір».
«Халық Кеңесінің өкілеттігі конституциялық заңда нақты белгіленеді. Кеңес өзі қалаған кезде жиналмайды, әрі тағы бір Парламентке айналмайды. Оның міндеті – қоғамның талап-тілегін жинақтау, ішкі саясат, қоғамдық келісім, ұлттық бірлік пен құндылықтар мәселелерінде ұсыныстар тұжырымдау. Халық кеңесінің Құрылтайға заң жобаларын ұсыну, республикалық референдумға бастамашы болу құқығына ие болды», – деді ол.
Осылайша, әр құрылымның рөлі айқын бөлінеді: Құрылтай – шешім қабылдайды және саяси жауапкершілік арқалайды. Халық Кеңесі – қоғамның сұранысын жинақтап, күн тәртібін қалыптастырады.
Бейсенбаевтың сөзінен аңғарылатыны – ұсынылып отырған модель билікті көбейтуге емес, оны ықшамдап, тиімді етуге бағытталған. Ал Халық Кеңесі арқылы қоғамның даусы нақты институттық деңгейде естілмек.
Бұл – формальды реформа емес, басқару логикасын өзгертуге жасалған қадам. Және дәл осы тұсы оны көпшілік үшін маңызды етеді.
