Қоғамдық кеңістікте жаңа Конституция жобасы пайда болып, бірден қызу талқыға түсті. Алайда саяси сарапшы Данияр Әшімбаев өз Telegram-арнасында атап өткендей, пікір білдірушілердің едәуір бөлігі қолданыстағы Конституцияны да, Қазақстандағы конституциялық дамудың логикасын да толық түсіне бермейді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Әшімбаев жаңа жобаға эмоциямен емес, саяси-құқықтық тәжірибе мен тарихи контекст тұрғысынан қарауды ұсынады.
Суперпрезиденттік модель – дәстүрдің жалғасы
Данияр Әшімбаевтың бағалауынша, жаңа Конституция жобасы суперпрезиденттік басқару моделін ашық әрі нақты түрде бекітеді. Бірақ бұл тосын жаңалық емес.
Оның айтуынша, жоба Қазақстанда соңғы ондаған жылда қалыптасқан билік жүйесін заң жүзінде рәсімдеп отыр.
Жобаға сәйкес, президент:
- 7 жылға бір рет сайланады;
- вице-президентті, премьер-министрді, Конституциялық сот судьяларын, ОСК мен Жоғары аудиторлық палатаның мүшелерін Құрылтайдың келісімімен тағайындайды;
- егер Құрылтай ұсынылған кандидаттарды екі рет кері қайтарса, оны тарату құқығына ие;
- Конституциялық соттың, Жоғарғы соттың, Ұлттық банктің, Бас прокуратураның, ҰҚК-нің, ОСК-нің, Жоғары сот кеңесінің, Мемлекеттік күзет қызметінің басшыларын және Адам құқықтары жөніндегі уәкілді парламентпен келісусіз тағайындайды;
- Құрылтай таратылған кезеңде заң және конституциялық заң күші бар жарлықтар шығара алады.
Сарапшының пікірінше, бұл модель парламенттік тежемелерді әлсіреткенімен, Қазақстанның саяси тәжірибесіне толық сай келеді.
Парламент пен тәжірибе: тарих сабақтары
Telegram-дағы жазбаларында Данияр Әшімбаев соңғы 35 жылдағы тәжірибеге назар аударады. Оның айтуынша, парламент президент ұсынған кандидатураларды өте сирек кері қайтарған, ал мұндай жағдайлар, әдетте, саяси дағдарыспен аяқталған.
Сондықтан жаңа Конституция жобасы теориялық емес, нақты тәжірибеге сүйеніп жасалған деп есептейді сарапшы.
Мемлекеттің жаңа құндылықтық өзегі
Данияр Әшімбаев жаңа жобадағы ең маңызды өзгерістердің бірі ретінде негізгі қағидаттардың кеңейтілуін атап өтеді.
Енді Конституцияда мыналар айқын көрсетіледі:
- егемендік пен тәуелсіздікті қорғау;
- заң мен тәртіптің үстемдігі;
- жалпыұлттық бірлікті нығайту;
- халықтың әл-ауқатын арттыру;
- жауапты әрі жасампаз патриотизм;
- еңбекқорлық, білім мен прогресс құндылықтары;
- экологиялық мәдениет;
- тарихи-мәдени мұраны сақтау;
- ұлттық мәдениетті қолдау.
Саяси сарапшының пікірінше, бұл Конституцияны жай құқықтық акт емес, мемлекеттің идеологиялық әрі құндылықтық құжатына айналдырады.
Сарапшы көрсеткен кемшіліктер
Сонымен қатар Данияр Әшімбаев жоба мінсіз емес екенін де ашық айтады.
Ол, атап айтқанда, білім алу құқығына қатысты бапта қазіргі шындық ескерілмегенін жазады. Бүгінде ақылы білім мемлекеттік оқу орындарында, ал тегін білім жекеменшік оқу орындарында да беріледі. Бұдан бөлек, Қазақстанда шетелдік университеттердің филиалдары жұмыс істейді, олардың кейбірі өз елдерінде мемлекеттік мәртебеге ие.
Тағы бір мысал — табиғатты қорғау міндеті тек азаматтарға жүктелген. Әшімбаевтың пікірінше, бұл талапты заңды тұлғаларға да қолдану орынды болар еді.
Сондай-ақ өтпелі ережелерде парламенттің өтпелі кезеңдегі мәртебесі мен жұмыс тәртібі нақты көрсетілмеген.
Жобаның күшті тұстары
Соған қарамастан, Данияр Әшімбаев жаңа Конституция жобасындағы бірқатар маңызды артықшылықтарды атап өтеді:
- зайырлылық, тілдік тепе-теңдік, кемсітушілікке тыйым салу секілді базалық құндылықтар сақталған;
- азаматтардың құқықтарын қорғау нормалары кеңейтілген;
- мемлекеттік саясаттың жасампаз сипаты күшейтілген;
- жеке деректерді қорғау нормалары енгізілген;
- экологиялық қауіпсіздікке қатысты талаптар күшейтілген;
- парламенттік популизм тәуекелдері төмендетілген;
- неке – ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқылы одағы екені Конституция деңгейінде бекітілген;
- геосаяси тұрақсыздық жағдайында президент өкілеттіктері күшейтілген;
- биліктің стратегиялық сабақтастығын қамтамасыз ететін тетіктер қарастырылған;
- халықаралық шарттардың ұлттық заңнамаға үстемдігі абсолютті сипаттан айырылған.
Соңғы тармақты сарапшы ұлттық құқықтық егемендікті қорғау тұрғысынан аса маңызды деп санайды.
Қоғамдық талқы нені көрсетті
Данияр Әшімбаев үшін басты алаңдаушылық — Конституция жобасының өзі емес, оны талқылау деңгейі.
Оның айтуынша, көптеген пікірталасқа қатысушылар қолданыстағы Конституциямен, Қазақстандағы конституциялық дамудың тарихымен және басқа елдердің саяси-құқықтық тәжірибесімен таныс емес.
Сондықтан сарапшының пікірінше, талқының өзегінде отандық заңдар мен нақты саяси-құқықтық тәжірибе тұруы тиіс.
Данияр Әшімбаев жаңа Конституция жобасын мінсіз құжат деп есептемейді. Алайда оны Қазақстандағы билік жүйесінің нақты құрылымын заң жүзінде бекітуге, мемлекеттің құндылықтық негізін күшейтуге және тұрақсыз әлем жағдайында саяси жүйені бейімдеуге бағытталған әрекет ретінде қарастырады.
Ал негізгі сұрақ — Конституцияның қандай болатынында ғана емес, қоғамның оны қаншалықты саналы түрде талқылап жатқанында.
