Қаржылық алаяқтық соңғы жылдары Қазақстанда да ең өзекті мәселелердің біріне айналды. Банк атынан қоңырау шалу, жалған аударымдар, бөтеннің атына рәсімделген несиелер, қаржы пирамидалары – мұндай схемалар күнделікті өмірде жиі кездеседі. Осы қауіптерге қарсы күрестің негізгі тетігіне айналған Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы өз жұмысын күшейтіп, нақты нәтижелер көрсетіп отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
100 мыңға жуық оқиға және бұғатталған миллиардтар
2026 жылғы 1 қаңтардағы дерекке сәйкес, Антифрод-орталық алаяқтық белгілері бар 80 871 транзакцияны тіркеген. Бұған қоса, есірткі саудасы, заңсыз ойын бизнесі және қаржы пирамидаларына байланысты 19 810-ға жуық оқиға анықталған.
Бұл – жай статистика емес. Антифрод-орталықтың жедел әрекетінің арқасында 2,8 млрд теңге дер кезінде бұғатталып, 500 млн теңгеден астам қаражат алаяқтардың құрбаны болған азаматтарға қайтарылған. Яғни, нақты адамдардың ақшасы сақталып, әділет қалпына келтірілді.
Біріктірілген жүйе қалай жұмыс істейді
Антифрод-орталықтың басты артықшылығы – жалғыз әрекет етпеуінде. Бірыңғай контур аясында:
- қаржы нарығының қатысушылары
- Бас прокуратура
- Ішкі істер министрлігі
- ұялы байланыс операторлары
арасында тұрақты әрі жедел өзара іс-қимыл жолға қойылған. Бұл күдікті операцияларды ерте кезеңде анықтап, бірнеше дереккөз арқылы тексеруге және тез шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
2025 жыл: функционал түбегейлі кеңейді
Өткен жыл Антифрод-орталық үшін бетбұрыс кезең болды. Ұлттық Банк оның тиімділігін арттыру үшін заңнамалық және технологиялық тұрғыда ауқымды жұмыс жүргізді.
Қабылданған түзетулер мыналарды қамтыды:
- зардап шеккен азаматтарға бұғатталған қаражатты қайтару рәсімін жеңілдету;
- алаяқтыққа қатысы бар телефон нөмірлерін анықтау үшін IMEI-кодтар базасы мен байланыс операторларының дерекқорларымен интеграция;
- есірткі саудасы, заңсыз ойын бизнесі сияқты басқа да заңсыз әрекеттерге қарсы қосымша базаларды қосу;
- Антифрод-орталық базасына енгізілген тұлғаларға қаржылық қызметтердің шектеулі тізбесін ғана қолдануға рұқсат беру (зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы, жалақы).
Бұл тәсіл бір жағынан бақылауды күшейтсе, екінші жағынан әлеуметтік төлемдердің тоқтап қалмауын қамтамасыз етеді.
Тергеу жылдамдай түсті
2025 жылғы тамызда Ұлттық Банк пен Бас прокуратура Антифрод-орталықты «Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізілімімен» интеграциялаудың бірінші кезеңін аяқтады. Нәтижесінде:
- құқық бұзушылықтарды тіркеу мен құжаттау жеңілдеді;
- заңсыз операцияларға прокурорлық бақылау күшейді;
- оқиғаларға әрекет ету уақыты қысқарды.
Қазір Антифрод-орталықты Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің IMEI-кодтар дерекқорымен біріктіру жұмыстары да жүргізіліп жатыр.
Банктер мен қаржы ұйымдарына жаңа жауапкершілік
Банктер туралы жаңа заң және ілеспе заңдар аясында қаржы нарығындағы алаяқтықпен күрес күшейтілді. Антифрод-орталыққа қатысушылар қатарына кредиттік бюролар қосылды.
Енді, егер жеке тұлға бір сағат ішінде екі немесе одан да көп қаржы ұйымына несие немесе микрокредит алуға өтініш берсе, бұл ақпарат Антифрод-орталыққа жедел түрде жолданады. Бұл — алаяқтықтың алдын алудың маңызды тетігі.
Сонымен қатар, қаржы және төлем ұйымдарына ақшаны өтеу міндеті енгізілді, егер:
- төлем Антифрод-орталықтың базасында тұрған бенефициарға жасалса;
- алаяқтық фактісі сотпен расталған жағдайда жіберушіні сәйкестендіру талаптары бұзылса.
Жасанды интеллект алаяқтарға қарсы
Антифрод-орталықты дамытудағы келесі қадам – аналитика мен технология. Ұлттық Банк жасанды интеллект құралдарын қолдана отырып:
- клиенттердің мінез-құлқын талдау;
- күдікті операцияларды ерте анықтау;
- алаяқтық қатерлерді алдын ала болжау
бойынша пилоттық жобаларды іске қосуды жоспарлап отыр.
Бұл неге әр азамат үшін маңызды
Антифрод-орталықтың жұмысы – тек банктер мен мемлекеттік органдардың ісі емес. Бұл – азаматтардың жалақысы, зейнетақысы, жәрдемақысы мен жинаған қаражатының қауіпсіздігі.
Алаяқтық схемалар күрделенген сайын, оған қарсы жауап та жүйелі әрі технологиялық болуы тиіс. Қазақстанда қалыптасып келе жатқан бұл көпдеңгейлі модель – қаржылық жүйеге деген сенімді сақтаудың және азаматтардың мүддесін қорғаудың негізгі кепілі.
