Қазақстанның майлы-тоңмай өнеркәсібі соңғы жылдары қарқынды дамып, агроөнеркәсіп кешеніндегі ең серпінді салалардың біріне айналды.
2025 жылдың қорытындысы бойынша елде 888,8 мың тонна өсімдік майы өндіріліп, бұл өткен жылмен салыстырғанда 17,4 пайызға артық көрсеткішке жетті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Сарапшылар бұл өсімді кездейсоқ емес дейді. Оған бірден бірнеше фактор әсер еткен: егіс алқаптарының ұлғаюы, қайта өңдеу зауыттарының қуатының артуы және экспорттық нарықтардың кеңеюі.
Егіс алқаптары бір жылда 1,1 млн гектарға өсті
Былтыр Қазақстанда майлы дақылдар егілген жер көлемі 3,9 млн гектарға жетті. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 37,7 пайызға немесе 1,1 млн гектарға көп.
Әсіресе күнбағыс егісі айтарлықтай артты. Бір жылда оның алқабы 491,1 мың гектарға немесе 38,4 пайызға ұлғайған.
Негізгі майлы дақылдар өсірілетін өңірлер:
- Солтүстік Қазақстан
- Қостанай
- Павлодар
- Ақмола
- Шығыс Қазақстан
- Абай облысы
Бұл өңірлер елдің өсімдік майы өндірісіндегі негізгі шикізат базасы саналады.
Өнім көлемі де айтарлықтай артты
Өңірлік әкімдіктердің деректеріне сүйенсек, 2025 жылы Қазақстанда 4,8 млн тонна майлы дақыл жиналған. Салыстыру үшін айтсақ, 2024 жылы бұл көрсеткіш небәрі 3,3 млн тонна болған.
Күнбағыс бойынша да айқын өсім байқалады:
- 2025 жылы – 2,3 млн тонна
- 2024 жылы – 1,8 млн тонна
Бұл – қайта өңдеу кәсіпорындарын шикізатпен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік беріп отыр.
Зауыттардың қуаты жеткілікті, экспорт өсіп келеді
Қазіргі таңда Қазақстандағы өсімдік майын қайта өңдейтін кәсіпорындардың жалпы қуаттылығы жылына 5 млн тоннадан асады. Бұл ішкі сұранысты толық қамтамасыз етіп қана қоймай, экспорт көлемін арттыруға жол ашып отыр.
Өткен жылдың қорытындысы бойынша:
- Күнбағыс майы – 757,2 мың тонна
- Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 17,5 пайызға көп
Ал 2025 жылдың 11 айында өсімдік майларының экспорты 34,6 пайызға артқан.
Қазақстан майы қай елдерге экспортталады?
Қазақстандық өсімдік майының негізгі сатып алушылары:
- Өзбекстан – 46%
- Қытай – 33,7%
- Тәжікстан – 13,1%
- Ауғанстан – 4,3%
- Түрікменстан – 1,8%
Бүгінде Қазақстан:
- күнбағыс майын экспорттаушы әлемдік ТОП-10 елдің ішінде 8-орында,
- ал Еуропалық одаққа күнбағыс шротын жеткізуші ТОП-3 елдің қатарында тұр.
Мемлекеттік қолдау не берді?
Саланың дамуына мемлекеттік қолдау да айтарлықтай әсер етті. Атап айтқанда:
- агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың 2021–2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы қабылданды;
- қайта өңдеу кәсіпорындарына жеңілдетілген несиелер беріліп жатыр;
- қосылған құн салығының мөлшерлемесі 80 пайызға төмендетілді.
Сонымен қатар 2023 жылғы 1 ақпаннан бастап күнбағысты экспорттауға 20 пайыздық кедендік баж енгізілді (бір тоннасы кемінде 100 еуро). Бұл шешім шикізатты ел ішінде өңдеуді ынталандыруға бағытталған.
Ал Қытаймен санитарлық және фитосанитарлық талаптар жөніндегі хаттамаларға қол қойылуы қазақстандық өнімге Азия нарығына жол ашты.
Қорытынды
Сарапшылардың айтуынша, қабылданған шаралар майлы-тоңмай саласының әлеуетін толық ашуға мүмкіндік беріп отыр. Алдағы жылдары Қазақстан өсімдік майын өндіру мен экспорттауда өңірлік көшбасшылардың біріне айналуы әбден мүмкін.
Ең бастысы – ел шикізатты экспорттаушы ғана емес, жоғары қосылған құны бар дайын өнім өндіруші мемлекетке айналуға бет бұрып келеді.
