11 ақпан – Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні.
Бұл күн 2015 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының шешімімен бекітіліп, әлем елдеріне бір маңызды сұрақты еске салады: ғылымдағы гендерлік теңдік қай деңгейде?
Биылғы тақырып – STEM-экожүйелерін құрудағы гендерлік теңдік. STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) – жаратылыстану, технология, инженерия және математика салалары. Дәл осы бағыттар бүгінгі цифрлық дәуірдің қозғаушы күші саналады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Әлемдегі жағдай: сандар не дейді?
ЮНЕСКО мен «БҰҰ-әйелдер» деректеріне сүйенсек:
- STEM бағытында білім алатын студенттердің тек 35%-ы – әйелдер
- Әлемдегі зерттеушілердің шамамен 30%-ын әйелдер құрайды
- Ал ғылыми ұйымдардағы басшылық лауазымдағы әйелдердің үлесі 10%-ға да жетпейді
Бұл – ғылымдағы әлеует толық пайдаланылмай отырғанын көрсететін көрсеткіштер. Сарапшылардың айтуынша, қыз балалардың ғылымға қызығушылығы мектеп кезеңінде жоғары болғанымен, жоғары оқу орны мен мансап сатысында олардың саны азая бастайды.
Қазақстан: ерекше көрсеткіш
Қазақстан ғылымдағы әйелдер саны 50%-дан асатын елдердің қатарына кіреді. Бұл – Орталық Азия ғана емес, әлемдік ауқымда да назар аударарлық нәтиже.
Мысалы, «Қазақстан Республикасының минералды шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» (ҚР МШКҚӨҰО) деректеріне сүйенсек:
- Ұйымдағы әйелдер мен ерлер саны шамамен тең
- Қызметкерлердің 47%-ы жоғары білімді
- Басшы қызметкерлердің де 47%-ы – жоғары білімді мамандар
- Ғылыми дәрежесі бар қызметкерлер арасында әйелдердің 42%-ы жоғары ғылыми біліктілікке ие
- Ғылым докторларының 30%-ы – әйелдер
- Ғылым кандидаттарының 45%-ы – әйелдер
- PhD докторлардың 50%-ы – жас әйел ғалымдар
Бұл сандар бір нәрсені айқын көрсетеді: ғылымдағы жаңа буынның жартысын қыздар құрап отыр. Яғни, болашақ ғылыми элитаның келбеті өзгере бастады.
Ерекше семинар: әйелдерге құрмет
Халықаралық күнге орай ҚР МШКҚӨҰО-да қысқы демалыстан кейінгі алғашқы ғылыми семинар өтті. Қызығы – бұл жолы ұйымдастырушылар символикалық қадам жасады.
Бас директордың бірінші орынбасары Досмұрат Айтқұлов семинарды аша отырып:
«Мерекеге орай семинарда тек ер азаматтар еңбек етеді. Әйелдерге демалуға мүмкіндік берейік, өйткені олар біздің өмірдегі барлық қызмет саласының қозғаушы күші», – деп атап өтті.
Бұл сөз – ресми құттықтаудан гөрі шынайы мойындауға ұқсайды.
Ғылыми мазмұн: микроскоптан геотехнологияға дейін
Семинар тек мерекелік сипатта ғана емес, мазмұнды ғылыми алаң болды.
Hitachi компаниясының ресми өкілдері Евгений Кремер мен Алма Халилина электронды микроскопияның металлургия мен минералогиядағы қолданылуы туралы баяндама жасады. Заманауи микроскоптар арқылы материалдардың микродеңгейдегі құрылымын көру – жаңа технологиялық шешімдерге жол ашады.
Жас ғалым, PhD Данатбек Мұрзалинов алюминий негізіндегі WO3 және MoO3 дисперсті фазалары бар никель негізіндегі тозуға төзімді гальваникалық композиттік жабындарды жасау бойынша зерттеу нәтижелерін ұсынды. Бұл әзірлемелер өнеркәсіптегі жабдықтардың қызмет мерзімін ұзартуға мүмкіндік береді.
Ғалымдар техника ғылымдарының докторы, профессор Сейітғали Ғалиевтің ашық кеніштердегі геотехнологиялық кешендердің экономикалық, технологиялық және экологиялық тиімділігіне арналған кешенді аудит жобасын да талқылады. Ұсыныс – бұл әдісті тау-кен металлургия саласын мемлекеттік реттеу жүйесіне енгізу.
Әйел ғалымдардың дауысы
Әйелдер қауымы да белсенді қатысты.
2024 жылдың «Үздік ғылыми қызметкері» атанған техника ғылымдарының докторы, профессор Светлана Ефремова кеуекті материалдарды алу процесіндегі көміртекті құрылым трансформациясын зерттеуде заманауи электронды микроскопияның рөліне тоқталды.
PhD Фарида Қапсаламова тозуға төзімді жабындарды жасаудағы әдіснамалық жүйелілікке назар аударып, бағдарламалық тәсілді одан әрі жетілдіру қажеттігін айтты.
Бұл пікірталастар ғылымның тірі процесс екенін көрсетеді: сұрақтар қойылады, пікірлер айтылады, шешімдер пысықталады.
Неге бұл маңызды?
Ғылымдағы әйелдер – тек статистика емес. Бұл:
- жаңа идеялар
- әртүрлі көзқарастар
- инновацияның артуы
- экономиканың дамуы
STEM саласында гендерлік теңдік орнаса, мемлекет те, бизнес те ұтады.
Қазақстандағы көрсеткіштер – кездейсоқ жетістік емес. Бұл – білім беру жүйесінің, ғылыми институттардың және кәсіби қауымдастықтардың жүйелі жұмысының нәтижесі.
Ал бастысы – ғылымға келген қыздардың сенімі бар. Олар зертханаға да, басқару кабинетіне де, халықаралық жобаларға да еркін қадам басуда.
11 ақпан – тек мереке емес. Бұл – ғылымның болашағы қыздардың қолында екенін еске салатын күн.
